🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:46:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

समस्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

समस्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

समस्या

अर्थ: पूर्ण करने के लिए दिया जाने वाला छंद का चरण, कविता का वह भाग जो पूर्ति के लिए प्रस्तुत किया जाय

संस्कृत: प्रश्नः, प्रहेलिका, संक्षेपेण उक्तस्य श्लोकपादादेः अवशेषेण भागान्तरेण संघटनार्थं कृतः प्रश्नः · पर्याय: समासार्था

व्युत्पत्ति: सम् + अस् + क्यप् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. समस्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. समा (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. समा (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. समस्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. समस्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. समस्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. सम् + अस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  8. सम् + अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — समस्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासमस्यासमस्येसमस्याः
द्वितीयासमस्याम्समस्येसमस्याः
तृतीयासमस्ययासमस्याभ्याम्समस्याभिः
चतुर्थीसमस्यायैसमस्याभ्याम्समस्याभ्यः
पञ्चमीसमस्यायाःसमस्याभ्याम्समस्याभ्यः
षष्ठीसमस्यायाःसमस्ययोःसमस्यानाम्
सप्तमीसमस्यायाम्समस्ययोःसमस्यासु
सम्बोधनहे समस्येहे समस्येहे समस्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — समस्या
समस्या
samasyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है (1.6.7)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समस्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. संघटन ।
२. मिलाने की क्रिया । मिश्रण ।
३. किसी शलोक या छंद आदि का वह अंतिम पद या टुकड़ा जो पूरा श्लोक या छंद वनाने के लिये तैयार करके दूसरों को दिया जाता है और जिस के आधार पर पूरा श्लोक या छंद बनाया जाता है । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पूर्ति करना ।
४. कठिन अवसर या प्रसंग । कठिनाई । जैसे,—इस समय तो उनके सामने कन्या के विवाह की एक बड़ी समस्या उपस्थित है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अस्या f. See next.
सम्-अस्या f. junction, union, the being or remaining together with (comp.), MBh.; Hariv.; Naiṣ.
a part of a stanza given to another person to be completed, Siṃhās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समस्या 1 Proposing part of a stanza to another to be completed, the part of a stanza so given to be completed; कः श्रीपतिः का विषमा समस्या Subhāṣ.; (thus the lines वागर्थाविव संपूक्तौ, शतकोटिप्रविस्तरं; तरासाहं पुरोधाय are completed by नेमुः सर्वे सुराः शिवौ.) --2 (Hence) Completing or filling up what is incomplete; गौरीव पत्या सुभगा कदाचित्कर्त्रीयमप्यर्धतनूसमस्यां N. 7. 82 (समस्या = संघटनं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1095-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समस्या स्त्री समस्यते संक्षिप्यतेऽनया सम् + अस--करणेक्यप् । संक्षेपेण उक्तस्य श्लोकपादादेः परकृतेन स्वकृतेन वा अव शेषेण भागान्तरेण संघटनार्थं कृते पश्ने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5231,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समस्या, स्त्री, (समसनं उक्त्या संक्षेपणम् । सम् + अस् + ण्यत् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् वृद्ध्यभावः ।) समस्यते संक्षिप्यतेऽनया समस्या अस्यु इर् क्षेपे शीव्रजयजेत्यादिना क्यप् भिन्नाभि- [] प्रायस्य श्लोकादेस्त दीयत्वेन प्रत्यभिज्ञायमानानां भागानां स्वकृतेन परकृतेन वा भागान्तरेण समसनं संघटनं समस्येति माधवी ॥ श्लोकस्य पादेनैकेन द्वाभ्यां त्रिभिर्व्वा पूरणम् । यथा, -- “मुमूर्षोः किं तवाद्यापि चित्रकानननागरैः । स्मर नारायणं येन त्रेतायां रावणो हतः ॥” इत्यादिश्लोकादौ पादे पूरणरूपेणायमित्येके । इति रायमुकुटः ॥ तत्पर्य्यायः । समासार्था २ । इत्यमरः ॥ समस्यार्था ३ समाप्त्यर्था ४ । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-271-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समस्या" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
समस्यासमस्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: समा (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | समा (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

समस्या 📚 ➤ पूर्ण करने के लिए दिया जाने वाला छंद का चरण, कविता का वह भाग जो पूर्ति के लिए प्रस्तुत किया जाय
संस्कृत: प्रश्नः, प्रहेलिका, संक्षेपेण उक्तस्य श्लोकपादादेः अवशेषेण भागान्तरेण संघटनार्थं कृतः प्रश्नः · पर्याय: समासार्था

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
समस्या 📚संघटन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
समस्या

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें