🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:41:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समस्या
samasyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है (1.6.7)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समस्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. संघटन ।
२. मिलाने की क्रिया । मिश्रण ।
३. किसी शलोक या छंद आदि का वह अंतिम पद या टुकड़ा जो पूरा श्लोक या छंद वनाने के लिये तैयार करके दूसरों को दिया जाता है और जिस के आधार पर पूरा श्लोक या छंद बनाया जाता है । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पूर्ति करना ।
४. कठिन अवसर या प्रसंग । कठिनाई । जैसे,—इस समय तो उनके सामने कन्या के विवाह की एक बड़ी समस्या उपस्थित है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अस्या f. See next.
सम्-अस्या f. junction, union, the being or remaining together with (comp.), MBh.; Hariv.; Naiṣ.
a part of a stanza given to another person to be completed, Siṃhās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समस्या 1 Proposing part of a stanza to another to be completed, the part of a stanza so given to be completed; कः श्रीपतिः का विषमा समस्या Subhāṣ.; (thus the lines वागर्थाविव संपूक्तौ, शतकोटिप्रविस्तरं; तरासाहं पुरोधाय are completed by नेमुः सर्वे सुराः शिवौ.) --2 (Hence) Completing or filling up what is incomplete; गौरीव पत्या सुभगा कदाचित्कर्त्रीयमप्यर्धतनूसमस्यां N. 7. 82 (समस्या = संघटनं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1095-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समस्या स्त्री समस्यते संक्षिप्यतेऽनया सम् + अस--करणेक्यप् । संक्षेपेण उक्तस्य श्लोकपादादेः परकृतेन स्वकृतेन वा अव शेषेण भागान्तरेण संघटनार्थं कृते पश्ने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5231,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समस्या, स्त्री, (समसनं उक्त्या संक्षेपणम् । सम् + अस् + ण्यत् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् वृद्ध्यभावः ।) समस्यते संक्षिप्यतेऽनया समस्या अस्यु इर् क्षेपे शीव्रजयजेत्यादिना क्यप् भिन्नाभि- [] प्रायस्य श्लोकादेस्त दीयत्वेन प्रत्यभिज्ञायमानानां भागानां स्वकृतेन परकृतेन वा भागान्तरेण समसनं संघटनं समस्येति माधवी ॥ श्लोकस्य पादेनैकेन द्वाभ्यां त्रिभिर्व्वा पूरणम् । यथा, -- “मुमूर्षोः किं तवाद्यापि चित्रकानननागरैः । स्मर नारायणं येन त्रेतायां रावणो हतः ॥” इत्यादिश्लोकादौ पादे पूरणरूपेणायमित्येके । इति रायमुकुटः ॥ तत्पर्य्यायः । समासार्था २ । इत्यमरः ॥ समस्यार्था ३ समाप्त्यर्था ४ । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-271-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समस्या" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें