🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:11:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहावत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सह+आवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सह

अर्थ: सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना

संस्कृत: मर्षणे

अंग्रेज़ी: to bear, to tolerate, to be powerful, to be satisfied

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अव्ययम्
  3. सह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. सह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सह् (चुरादिगण) · अर्थ: सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना (मर्षणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसहतात् / सहताद् / सहतु / साहयतात् / साहयताद् / साहयतुसहताम् / साहयताम्सहन्तु / साहयन्तु
मध्यमसह / सहतात् / सहताद् / साहय / साहयतात् / साहयताद्सहतम् / साहयतम्सहत / साहयत
उत्तमसहानि / साहयानिसहाव / साहयावसहाम / साहयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सहति · लट् (आत्मने.): साहयते · लिट्: ससाह · लिट् (आत्मने.): साहयाञ्चक्रे · लुट्: सहिता · लुट् (आत्मने.): साहयिता · लृट्: सहिष्यति · लृट् (आत्मने.): साहयिष्यते · लोट्: सहतात् · लोट् (आत्मने.): साहयताम् · लङ्: असहत् · लङ् (आत्मने.): असाहयत · विधिलिङ्: सहेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): साहयेत · आशीर्लिङ्: सह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): साहयिषीष्ट · लुङ्: असहीत् · लुङ् (आत्मने.): असीषहत · लृङ्: असहिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असाहयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सहन · ण्वुल्: साहकः · तृच्: सहिता · यत्: साह्यः · ण्यत्: साह्यः · तव्य: सहितव्यः · अनीयर्: सहनीयः · क्त: सहितः · क्तवतु: सहितवान् · शतृ: सहन् · स्य-शतृ: सहिष्यन् · शानच्: साहयमानः · क्त्वा: सहित्वा · ल्यप्: प्रसह्य · तुमुन्: सहितुम् · णमुल्: साहम् · घञ्: साहः · क्तिन्: साढि · क्वसु: सेहिवान्

आवत्

अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना

संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

अंग्रेज़ी: to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आवत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अव् (भ्वादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआवत् / आवद्आवताम्आवन्
मध्यमआवःआवतम्आवत
उत्तमआवम्आवावआवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अवति · लिट्: आव · लुट्: अविता · लृट्: अविष्यति · लोट्: अवतात् · लङ्: आवत् · विधिलिङ्: अवेत् · आशीर्लिङ्: अव्यात् · लुङ्: आवीत् · लृङ्: आविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: अविता · ण्यत्: आव्यः · तव्य: अवितव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: अवितः · क्तवतु: अवितवान् · शतृ: अवन् · स्य-शतृ: अविष्यन् · क्त्वा: अवित्वा · ल्यप्: प्राव्य · तुमुन्: अवितुम् · णमुल्: आवम् · घञ्: आवः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सह्
सह्
sah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सह् cl. 1. Ā. (Dhātup. xx, 22) सहते (Ved. and ep. also ˚ति and exceptionally साहति, once in MBh. 1. sg. सह्यामि; p. सहत्, सहमान [q.v.]; pf. सेहे, ससाह; Ved. also ससाहे or ससहे and सासाह; सासहत्; सासहीष्टाः, सासह्याम; p. सेहान, सासहान, सासह्वस् or ससह्वस् and साह्वस् [q.v.]; aor. असाक्षि, साक्षि, साक्षते, RV.; साक्षीत्, GopBr.; सक्षति, AV.; सक्षत्, साक्षाम, RV.; Impv. सक्षि, साक्ष्व or सक्ष्व, ib.; p. सक्षत्, ib.; असहिस्ट, RV.; Prec. सह्यास्, साह्याम, ib.; साक्षीय, AV.; साहिषीमहि or सहिषीमहि, RV.; fut. सोढा, MBh. &c.; सहिता Gr.; सक्ष्यति, MBh., ˚ते, Br.; साक्ष्ये [?] AV.; -सहिष्यति, ˚ते, MBh.; Cond. असहिष्यत्, ib.; inf. सहध्यै, RV.; Kāṭh.; साढ्यै, MaitrS.; सोढुम्, सहितुम्, MBh.; ind.p. सोढ्वा, ĀpŚr., Sch.; साध्वा, सहित्वा Gr.; -सह्य, RV. &c.; सहम्, Br.), to prevail, be victorious; to overcome, vanquish, conquer, defeat (enemies), gain, win (battles), RV.; AV.; Br.; R.; Bhaṭṭ.; to offer violence to (acc.), AitBr.; ŚBr. ; to master, suppress, restrain, MBh.; R. &c.; to be able to or capable of (inf. or loc.), ib.; to bear up against, resist, withstand, AV. &c. &c.; to bear, put up with, endure, suffer, tolerate (with न, ‘to grudge’), MBh.; Kāv. &c.; to be lenient towards, have patience with any one (gen.), Bhag.; to spare any one, MārkP.; Pañcat.; to let pass, approve anything, Sarvad.; (with कलम्, कल-क्षेपम् &c.) to bide or wait patiently for the right time, Kāv.; Kathās. : Caus. or cl. 10. साहयति (aor. असीषहत्), to forbear, Dhātup. xxxiv, 4 : Desid. of Caus. सिसाहयिषति, Pāṇ. viii, 3, 62 ? : Desid. सीक्षते (p. सीक्षत्; accord. to Pāṇ. viii, 3, 61, also सिसहिषते), to wish to overcome, RV.; TS. : Intens. सासह्यते, सासोढि (cf. सासहि or ससहि) Gr. [cf. सहस् and ἴσχω for σι-σχω; ἔχω, ἔ-σχον.]
2. सह् (strong form साह्) mfn. bearing, enduring, overcoming (ifc.; see अभिमाति-षाह् &c.)
3. सह् cl. 4. P. सह्यति, to satisfy, delight, Dhātup. xxvi, 20; to be pleased, ib.; to bear, endure (cf. √ 1. सह्), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1192,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सह् {vI.v} {c4c} P. (सह्यति) 1 To satisfy. --2 To be pleased. --3 To endure, bear. {vII.v} {c1c} A. (सहते epic Paras. also; सोढ; the स् of सह् is changed to ष् after prepositions ending in इ, as नि, परि, वि, except when ह् is changed to ढ्) 1 (a) To bear, [] endure, suffer, put up with; खलोल्लापाः सोढाः Bh. 3. 6; पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः Ku. 5. 4; so दुःखं, संतापं, क्लेशं &c.; R. 12. 63; 11. 52; Bk. 17. 59. (b) To tolerate, allow; प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया Ki. 2. 21; Me. 105; R. 14. 63. --2 To forgive, forbear; वांरवारं मयैतस्यापराधः सोढः H. 3; Bg. 11. 44. --3 To wait, be patient; द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् R. 5. 25, 15. 45. --4 To bear, support, bear up; क इदानीं सहकारमंतरेण पल्लवितामतिमुक्तलतां सहेत Ś. 3. --5 To conquer, defeat, oppose, be able to resist. --6 To suppress, stop. --7 To be able (with inf.). --Caus. (साहयति-ते) 1 To cause to bear or suffer. --2 To make bearable or supportable; गुर्वपि विरहदुःखमाशाबंधः साहयति Ś. 4. 15. --Desid. (सिसहिषते) To wish to bear &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहसह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्ययम् | सह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आवत्अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सह 📚 ➤ सहना, सहन करना, शक्तिमान होना, संतुष्ट होना
संस्कृत: मर्षणे

आवत् 📚 ➤ संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण ह…
संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सह् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xx, 22) सहते (Ved. and ep. also ˚ति and exceptiona…🔵🟣
अव् 📚cl. 1. P. अवति (Imper. 2. sg. अवतात्, RV. viii, 2, 3, p. अवत्; impf.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सहावत्सह + आवत्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬