॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण
"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद
अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये
अंग्रेज़ी: to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink
व्युत्पत्ति: सो + ड + टाप्
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका 📘 धातु-रूपावली में सभी लकार
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | साः | सौ | साः |
| द्वितीया | साम् | सौ | सः |
| तृतीया | सा | साभ्याम् | साभिः |
| चतुर्थी | से | साभ्याम् | साभ्यः |
| पञ्चमी | सः | साभ्याम् | साभ्यः |
| षष्ठी | सः | सोः | साम् |
| सप्तमी | सि | सोः | सासु |
| सम्बोधन | हे साः | हे सौ | हे साः |
रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।
लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | सायति | सायतः | सायन्ति |
| मध्यम | सायसि | सायथः | सायथ |
| उत्तम | सायामि | सायावः | सायामः |
दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सायति · लिट्: ससौ · लुट्: साता · लृट्: सास्यति · लोट्: सायतात् · लङ्: असायत् · विधिलिङ्: सायेत् · आशीर्लिङ्: सायात् · लुङ्: असासीत् · लृङ्: असास्यत्
प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सान · ण्वुल्: सायकः · तृच्: साता · यत्: सेयः · तव्य: सातव्यः · अनीयर्: सानीयः · क्त: सातः · क्तवतु: सातवान् · शतृ: सायन् · स्य-शतृ: सास्यन् · क्त्वा: सात्वा · ल्यप्: प्रसाय · तुमुन्: सातुम् · णमुल्: सायम् · घञ्: सायः · क्तिन्: साति · क्वसु: ससिवान्
अर्थ: मल त्याग करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पुरीषोत्सर्गे
अंग्रेज़ी: to excrete
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका 📘 धातु-रूपावली में सभी लकार
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | हदः | हदौ | हदाः |
| द्वितीया | हदम् | हदौ | हदान् |
| तृतीया | हदेन | हदाभ्याम् | हदैः |
| चतुर्थी | हदाय | हदाभ्याम् | हदेभ्यः |
| पञ्चमी | हदात् / हदाद् | हदाभ्याम् | हदेभ्यः |
| षष्ठी | हदस्य | हदयोः | हदानाम् |
| सप्तमी | हदे | हदयोः | हदेषु |
| सम्बोधन | हे हद | हे हदौ | हे हदाः |
रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।
लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | हदते | हदेते | हदन्ते |
| मध्यम | हदसे | हदेथे | हदध्वे |
| उत्तम | हदे | हदावहे | हदामहे |
दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): हदते · लिट् (आत्मने.): जहदे · लुट् (आत्मने.): हत्ता · लृट् (आत्मने.): हत्स्यते · लोट् (आत्मने.): हदताम् · लङ् (आत्मने.): अहदत · विधिलिङ् (आत्मने.): हदेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हत्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अहत्त · लृङ् (आत्मने.): अहत्स्यत
प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हदन · ण्वुल्: हादकः · तृच्: हत्ता · ण्यत्: हाद्यः · तव्य: हत्तव्यः · अनीयर्: हदनीयः · क्त: हन्नः · क्तवतु: हन्नवान् · शानच्: हदमानः · क्त्वा: हत्त्वा · ल्यप्: प्रहद्य · तुमुन्: हत्तुम् · णमुल्: हादम् · घञ्: हादः · क्तिन्: हत्ति · क्वसु: जहद्वान्
सि 📚 ➤ नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये
हद 📚 ➤ मल त्याग करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पुरीषोत्सर्गे
| शब्द | संक्षिप्त अर्थ | कोश |
|---|---|---|
| सा 📚 | समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है | 🟠🔵🟣🟢🟤 |
| हद 📚 | किसी वस्तु के विस्तार का अंतिम सिरा । किसी चीज की लंबाई, चौड़ाई, ऊँचाई… | 🟠🟢🟤 |
ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗
इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।
इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।
कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।
कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।
विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड