🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:22:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुदिन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुदिन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुदिन

अर्थ: आनन्दप्रद शुभ दिवस

व्युत्पत्ति: सु-दिनम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुदिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सुदिन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुदिन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुदिनम्सुदिनेसुदिनानि
द्वितीयासुदिनम्सुदिनेसुदिनानि
तृतीयासुदिनेनसुदिनाभ्याम्सुदिनैः
चतुर्थीसुदिनायसुदिनाभ्याम्सुदिनेभ्यः
पञ्चमीसुदिनात् / सुदिनाद्सुदिनाभ्याम्सुदिनेभ्यः
षष्ठीसुदिनस्यसुदिनयोःसुदिनानाम्
सप्तमीसुदिनेसुदिनयोःसुदिनेषु
सम्बोधनहे सुदिनहे सुदिनेहे सुदिनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुदिन
सुदिन
sudina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'पुण्य' और 'सुदिन' के बाद 'अह' (पुण्याहम्, सुदिनाहम्) — (3.5.29) पुण्य · अह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुदिन संज्ञा पुं॰ [सं॰ सु + दिन] शुभ दिन । अच्छा दिन । मुबारक दिन । उ॰—(क) मुनि तथास्तु कहि सुदिन विचारी । कारवाई मख राख तयारी ।—रघुराज (शब्द॰) । (ख) तहाँ तुरंत सुमंत गणक गण ल्यायो ललकि लिवाई । गुरु वशिष्ठ आज्ञानुसार ते दीन्ह्यो सुदिन बनाई रघुराज (शब्द॰) । (ग) अस कहि कौशिक सुदिन बनायो । तहँ तुरंत प्रस्थान पठायो ।—रघुराज (शब्द॰) । मुहा॰—सुदिन बनाना, सुदिन बिचारना, सुदिन तोधना = किसी शुभ काम के लिये ज्योतिष शास्त्रानसार अच्छा मुहूर्त निकालना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—दिन mf(आ)n. clear, bright (as a day or morning), RV.
सु—दिन n. a clear or fine or auspicious day, RV. &c. &c.
happy time, happiness (= सुख), Naigh. iii, 6
N. of a Tīrtha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1224,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुदिन न० प्रा० स० । १ प्रशस्तदिवसे । २ प्रशस्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5312,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुदिनं, क्ली, (ष्ठसु दिनम् ।) शुभदिवसः । यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४३ । ४८ । ५१ । “सुदिनं दुर्द्दिनं शश्वत् भ्रमत्येव भवे भव । सर्व्वेषां प्राकृतानाञ्च द्वे बीजे सुखदुःखयोः ॥ सुदिनं दुर्द्दिनञ्चैव सर्व्वं कर्म्मोद्भवं भव । तत्कर्म्म तपसा साध्यं कर्म्मणाञ्च शुभाशुभम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-369-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुदिनसुदिन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुदिन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुदिन 📚 ➤ आनन्दप्रद शुभ दिवस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुदिन 📚शुभ दिन । अच्छा दिन । मुबारक दिन🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुदिन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सुदिन = सु + दिन तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें