🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:31:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुनाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुनाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुनाद

अर्थ: अस्पष्ट शब्द करना, आवाज करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: अव्यक्ते शब्दे · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान

अंग्रेज़ी: to thunder, to roar, to make a loud sound

व्युत्पत्ति: नद् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + नद् + घञ्
  2. नाद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + नद् + अच्
  3. सुनाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. सुनाद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानादःनादौनादाः
द्वितीयानादम्नादौनादान्
तृतीयानादेननादाभ्याम्नादैः
चतुर्थीनादायनादाभ्याम्नादेभ्यः
पञ्चमीनादात् / नादाद्नादाभ्याम्नादेभ्यः
षष्ठीनादस्यनादयोःनादानाम्
सप्तमीनादेनादयोःनादेषु
सम्बोधनहे नादहे नादौहे नादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नद् (भ्वादिगण) · अर्थ: अस्पष्ट शब्द करना, आवाज करना (अव्यक्ते शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनदतिनदतःनदन्ति
मध्यमनदसिनदथःनदथ
उत्तमनदामिनदावःनदामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नदति · लिट्: ननाद · लुट्: नदिता · लृट्: नदिष्यति · लोट्: नदतात् · लङ्: अनदत् · विधिलिङ्: नदेत् · आशीर्लिङ्: नद्यात् · लुङ्: अनदीत् · लृङ्: अनदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नदन · ण्वुल्: नादकः · तृच्: नदिता · ण्यत्: नाद्यः · तव्य: नदितव्यः · अनीयर्: नदनीयः · क्त: नदितः · क्तवतु: नदितवान् · शतृ: नदन् · स्य-शतृ: नदिष्यन् · क्त्वा: नदित्वा · ल्यप्: प्रणद्य · तुमुन्: नदितुम् · णमुल्: नादम् · घञ्: नादः · क्तिन्: नत्ति · क्वसु: नेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नाद
नाद
nāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शब्द । ध्वनि । आवाज ।
२. वर्णों का अव्यक्त मूल रूप । विशेष— संगीत के आचार्यों के अनुसार आकाशस्थ अग्नि और मरुत् के संयोग से नाद की उत्पत्ति हुई है । जहाँ प्राण (वायु) की स्थिति रहती है उसे ब्रह्मग्रंथि कहते हैं । संगीतदर्पण मे लिखा है कि आत्मा के द्वरा प्रेरित होकर चित्त देहज अग्नि पर आघात करता है और अग्नि ब्रह्मग्रंधिकत प्राण को प्रेरित करती है । अग्नि द्वारा प्रेरित प्राण फिर ऊपर चढ़ने लगता है । नाभि में पहुँचकर वह अति सूक्ष्म हृदय में सूक्ष्म, गलदेश में पुष्ट, शीर्ष में अपुष्ट और मुख में कृत्रिम नाद उत्पन्न करता है । संगीत दामोदर में नाद तीन प्रकार का माना गया है—प्राणिभव, अप्राणिभव और उभयसंभव । जो सुख आदि अंगों से उत्पन्न किया जाता है वह प्राणिभव, जो वीणा आदि से निकलता है वह अप्राणिभव और जो बाँसुरी से निकाला जाता है वह उभय- संभव है । नाद के बिना गीत, स्वर, राग आदि कुछ भ ी संभव नहीं । ज्ञान भी उसके बिना नहीं हो सकता । अतः नाद परज्योति वा ब्रह्मरुप है और सारा जगत् नादात्मक है । इस दृष्टि से नाद दो प्रकार का है— आहत और अनाहत । अनाहत नाद को केवल योगी ही सुन सकते हैं । इठयोग दीपिका में लिखा है कि जिन मूढों को तत्वबोध न हो सके वे नादोपासना करें । अँतस्थ नाद सुनने के लिये चाहिए कि एकाग्रचित होकर शांतिपूर्वक आसन जमाकर बैठे । आँख, कान, नाक, मुँह सबका व्यापार बंद कर दे । अभ्यास की अवस्था में पहले तो मेघगर्जन, भेरी आदि की सी गंभीर ध्वनि सुनाई पडे़गी, फिर अभ्यास बढ़ जाने पर क्रमशः वह सूक्ष्म होती जायगी । इन नाना प्रकार की ध्वनियों में से जिसमें चित्त सबसे अधिक रमे उसी में रमावे । इस प्रकार करते करते नादरुपी ब्रह्म में चित्त लीन हो जायगा ।
३. वर्णों के उच्चारण में एक प्रयत्न जिसमें कंठ न तो बहुत फैलाकर न संकुचित करके वायु निकालनी पड़ती है ।
४. अनुस्वार के समान उच्चारित होनेवाला वर्ण । सानुनासिक स्वर । अर्धचंद्र । पर्या॰—अर्धेदु । अर्धमात्रा । कलाराशि । सदाशिव । अनुच्चर्या । तुरीया । परा । विश्वमातृकला ।
५. संगीत । यौ॰—नादविद्या = संगीत शास्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाद m. (√ नद्) a loud sound, roaring, bellowing, crying, RV. &c. &c.
any sound or tone, Prāt.; R. &c. (= शब्द, L.)
(in the Yoga) the nasal sound represented by a semicircle and used as an abbreviation in mystical words, BhP.
a praiser (= स्तोतृ), Naigh. iii, 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नादः [नद्-घञ्] 1 A loud roar, ery, shout, sounding, roaring; सिंहनादः, घन˚ &c. --2 A sound in general; Māl. 5. 20. --3 (In Yoga phil.) The nasal sound represented by a [] semi-circle ( ◡ ). --4 One who praises.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाद पु० नद--घञ् । १ शब्दे अमरः । २ अनुस्वारवदुचार्य्ये अर्द्धचन्द्राकृतिवर्णभेदे ३ ब्रह्मस्वरूपघोषभेदे वर्णविशेष- व्यञ्जके वाह्यप्रयत्नभेदे “कण्टमन्ये तु घोषाः स्युः संवृता नादमागिनः” पा० शिक्षा “सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् षरमेश्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादस्तस्माद्विन्दुसमु- [] द्भवः । नादो विन्दुश्च वीजञ्च सएव त्रिविधो मतः । भिद्यमानात् पराद्विन्दोरुभयात्मारवोऽभवत् । स रवः श्रुतिसम्पन्नः शब्द ब्रह्माऽभवत् परम्” शार० ति० । “तत्र सत्वप्रविष्टा चित् शक्तिशब्दवाच्या परमाकाशावस्था सैव सत्वप्रविष्टा रजोऽनुविद्धा नादशब्दवाच्या अव्यक्तावस्था” पदार्थदर्शः । “नाभेरूर्द्धं हृदि स्थानान् मारुतः प्राण- संज्ञकः । नदति ब्रह्मरन्ध्रन्ते तेन नादः प्रकीर्त्तितः” “आकाशाग्निमरुज्जातो नाभेरूर्द्ध्वं समुच्चरन् । मुखेऽ- तिव्यक्तमायाति यः स नाद इतीरितः । स च प्राणि- भवोऽप्राणिभवश्चोभयसम्भवः । आद्यः कायभवो वीणा- दिभवस्तु द्वितीयकः । तृतीयोऽपि च वंशादिभव इत्थं त्रिधा मतः । यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं व्रह्मग्रन्थिश्च यो मतः । तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणाद्वह्निसमुद्भवः । वह्निमारुतसंयोगान्नादः समुपजायते । न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः । न नादेन विना रागस्त- स्मान्नादात्मकं जगत् । न नादेन विना ज्ञानं न नादेन विना शिवः । नादं रूपं परं ज्योतिर्नादरूपी परं हरिः” सङ्गीतदा० ५ स्तीतरि निघण्टुः । ६ शब्दाभि- व्यञ्जके कर्णशष्कुलीसंयोगविभागे शवरस्वामी “नाद- वृद्धिपरा” जै० १ । १ । १७ सू० “यच्चैतत् बहुभिर्भेरीभाध- मद्भिः शब्दमुच्चारयद्भिर्महान् शब्दः उपलभ्यते । तेन प्रतिपुरुषं शब्दावयवप्रचय इति गम्यते नैवं निरवयवो- हि शब्दः अवयवभेदानवगमात् निरवयवत्वाच्च मह- त्त्वानुपपत्तिः अतो न वर्द्धते शब्दः । कर्णशष्कुली- मण्डलस्य सर्वां नेमिं व्याप्नुवद्भिः संयोगविभागैर्नैरन्त- र्येण अनेकशोग्रहणात् महान् इव अवयववान् इवोपलभ्यते, संयोगविभागाः नैरन्तर्य्येण क्रियमाणाः शब्दमभिव्यञ्जयन्तो नादशब्दवाच्याः । तेन नादस्यैषक वृद्धिः न शब्दस्येति” शवरभा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4030-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाद" आता है (13)
रव गुंजार । ध्वनि । नादस्तनन ध्वनि । नाद । शब्द । आवाजनदथु नाद । गर्जननर्दन नाद । गरज । भीषण ध्वनिआवाज शब्द । ध्वनि । नाद । क्रि॰ प्र॰—आना । — करना । — देना । — लगानाध्वनि श्रवणेंद्रिय मे उत्पन्न संवेदन अथवा वह विषय जिसका ग्रहण श्रवणोद्रिय मे…नरद चौसर खेलने की गोटीह्लद बड़ा ताल । झीलघ हिंदी वर्णमाला के व्यंजनों में से कवर्ग का चौथा व्यंजन जिसका उच्चारण ज…ङ व्यंजन वर्ण का पाँचवाँ और कवर्ग का अंतिम अक्षर । यह स्पर्श वर्ण है, और…ढ हिंदी वर्णमाला का चौदहवाँ ब्यंजन और वर्ग का चौथा अक्षर । इसका उच्चारण …ध हिंदी या वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन और तवर्ग का चौथा वर्ण जिसका उच्च…न एक व्यंजन जो हिदी या संस्कृत वर्णमाला का बीसवाँ और तवर्ग का पाँचवाँ वर…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुनादनाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + नद् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: नाद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + नद् + अच् | सुनाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुनाद 📚 ➤ अस्पष्ट शब्द करना, आवाज करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: अव्यक्ते शब्दे · पर्याय: शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नाद 📚शब्द । ध्वनि । आवाज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नाद
ध्वनि के और नाम (१.६.२५) — स्वान, निर्घोष, निर्ह्राद, निस्वान, निस्वन, आरव, आराव, संराव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सुनाद: सु + नद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें