🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:18:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सुरभी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सुरभी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सुरभी

अर्थ: सुर (देव, देवता) + भी (भय, डर)

संस्कृत: सल्लकी · पर्याय: गजभक्ष्या, सुवहा, रसा, महेरणा, कुन्दुरुकी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सुरभी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सुरभि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. सुरभि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. सुरभि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. सुरभि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. सुरभि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. सुरभि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  8. सुरभिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सुरभी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासुरभीसुरभ्यौसुरभ्यः
द्वितीयासुरभीम्सुरभ्यौसुरभीः
तृतीयासुरभ्यासुरभीभ्याम्सुरभीभिः
चतुर्थीसुरभ्यैसुरभीभ्याम्सुरभीभ्यः
पञ्चमीसुरभ्याःसुरभीभ्याम्सुरभीभ्यः
षष्ठीसुरभ्याःसुरभ्योःसुरभीणाम्
सप्तमीसुरभ्याम्सुरभ्योःसुरभीषु
सम्बोधनहे सुरभिहे सुरभ्यौहे सुरभ्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सुरभी
सुरभी
surabhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरभी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सुर+भी (=भय)] देवताओं का डर या भय । आधिदैविक भीति [को॰] ।
सुरभी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सुगंधि । खुशबू ।
२. गाय ।
३. सलई । शल्लकी ।
४. किवांछ । कौंच । कपिकच्छु ।
५. बबई तुलसी ।
६. रुद्रजटा । शंकर जटा ।
७. एलुवा । एलवालुक ।
८. मात्रिका शाक । पौइया ।
९. सुगंधित शालिध्न्य ।
१०. मुरामांसी । एकांगी ।
११. रासन । रास्ना ।
१२. चंदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुर—भी f. (for सुरभी See p. 1235, col. 3) fear of the g˚, Vās.
सुरभी f. (= ˚भि), in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1234,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुरभी 1 Gum olibanum. --2 N. of the cow of plenty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरभी, स्त्री, (सुरभि + वा ङीष् ।) सुगन्धिः । इत्यमरटीकायां भरतः । २ । ४ । १२३ ॥ शल्लकी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (यथा, -- “शल्लकी गजभक्ष्या च सुवहा सुरभी रसा । महेरुणा कुन्दरुकी वल्लकी च बहुस्रवा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) ह्रस्वेकारान्तसुरभिशब्दार्थोऽप्यत्र ॥ गोमाता । यथा, -- “सा का वा सुरभी देवी गोलोकादागता च या । तज्जन्मचरितं ब्रह्मन् श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥” इति ब्रह्मबैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४७ अध्यायः ॥ (ह्रस्वेकारान्तसुरभिशब्देऽस्याः विशेषविवरणं ज्ञेयम् ॥) अथ गोयात्राप्रवेशविक्रयदिनम् । तत्र तिथय अमावस्याष्टमीचतुर्द्दशीविष्टिभिन्नाः तत्र नक्षत्राणि रोहिणी पूर्व्वफल्गुनी पूर्व्वा- षाढा पूर्व्वभाद्रपद् उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढा उत्तरभाद्रपत् श्रवणा भरणी चित्रा एतद्व्यति- रिक्तानि । योगाः व्यतोपातवैधृतिभिन्नाः । तत्र वाराः क्रूरग्रहभिन्नाः । इति ज्योतिष- तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-381-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुरभी" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सुरभीसुरभी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सुरभि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | सुरभि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सुरभी 📚 ➤ सुर (देव, देवता) + भी (भय, डर)
संस्कृत: सल्लकी · पर्याय: गजभक्ष्या, सुवहा, रसा, महेरणा, कुन्दुरुकी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सुरभी 📚देवताओं का डर या भय । आधिदैविक भीति🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सुरभी
सलई के नाम (२.४.१२३) — गजभक्ष्या, सुवहा, रसा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सुरभी = सुर + भी तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें