🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:34:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सूरबीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सूः+अप्-+ईर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सूः

अर्थ: उत्पन्न करने वाला, पैदा करने वाला, फल देने वाला

व्युत्पत्ति: सू + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सू (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सू (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासूःस्वौस्वः
द्वितीयास्वम्स्वौस्वः
तृतीयास्वासूभ्याम्सूभिः
चतुर्थीस्वेसूभ्याम्सूभ्यः
पञ्चमीस्वःसूभ्याम्सूभ्यः
षष्ठीस्वःस्वोःस्वाम्
सप्तमीस्विस्वोःसूषु
सम्बोधनहे सूःहे स्वौहे स्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ईर

अर्थ: फेंकना

संस्कृत: क्षेपे

अंग्रेज़ी: to throw

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर् (चुरादिगण) · अर्थ: फेंकना (क्षेपे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईरतात् / ईरताद् / ईरतु / ईरयतात् / ईरयताद् / ईरयतुईरताम् / ईरयताम्ईरन्तु / ईरयन्तु
मध्यमईर / ईरतात् / ईरताद् / ईरय / ईरयतात् / ईरयताद्ईरतम् / ईरयतम्ईरत / ईरयत
उत्तमईरयाणि / ईराणिईरयाव / ईरावईरयाम / ईराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईरति · लट् (आत्मने.): ईरयते · लिट्: ईरयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ईरयाञ्चक्रे · लुट्: ईरयिता · लुट् (आत्मने.): ईरयिता · लृट्: ईरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ईरयिष्यते · लोट्: ईरतात् · लोट् (आत्मने.): ईरयताम् · लङ्: ऐरत् · लङ् (आत्मने.): ऐरयत · विधिलिङ्: ईरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ईरयेत · आशीर्लिङ्: ईर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईरयिषीष्ट · लुङ्: ऐरिरत् · लुङ् (आत्मने.): ऐरिरत · लृङ्: ऐरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): ऐरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईरण · ण्वुल्: ईरकः · तृच्: ईरिता · यत्: ईर्यः · ण्यत्: ईर्यः · तव्य: ईरितव्यः · अनीयर्: ईरणीयः · क्त: ईरितः · क्तवतु: ईरितवान् · शतृ: ईरन् · स्य-शतृ: ईरिष्यन् · शानच्: ईरयमाणः · क्त्वा: ईरित्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: ईरितुम् · णमुल्: ईरम् · घञ्: ईरः · क्तिन्: ईर्ति · क्वसु: ईराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सू
सू
sū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सू १ वि॰ [सं॰] उत्पन्न करने या पैदा करनेवाला । (समासांत में प्रयुक्त) । जैसे, बीरसू ।
सू ३ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰] ओर । तरफ । दिशा । उ॰—नजर आती हैं हर सू सूरतें ही सूरतें मुझको । —प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ११९ ।
सू ४ संज्ञा स्त्री॰ [तुर्की] शराब । मद्य । मदिरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सू (not separable in all forms fr. √ 2. सू; cf. 1. सु-षू, असु-सू, and √ 4. सु) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 115) सुवति (in Br. also ˚ते, and accord. to Dhātup. xxii, 43 and xxiv, 32 also सवति and -सौति; pf. सुषुवे, AV.; p. सुषुवाण, q.v.; aor. असावीत्, साविषत्, RV. : Pass. सूयते, Br. &c.), to set in motion, urge, impel, vivify, create, produce, RV. &c. &c.; to hurl upon, Bhaṭṭ.; to grant, bestow (esp. said of Savitṛ), RV.; to appoint or consecrate to (Ā. ‘to let one's self be consecrated’), AV.; TS.; to allow, authorize, ŚBr. : Intens. सोषवीति, to urge or impel violently (said of Savitṛ), RV.
2. सू (cf. 1. सू and √ 5. सु) cl. 2. Ā. (Dhātup. xxiv, 21) सूते (1. sg. pr. सुवे, 3. sg. impf. असूत; in later language also सूयते [xxvi, 31] and in comp. with प्र also -सवति and -सौति [cf. xxiv, 31]; pf. ससूव, RV.; सुषुवे, AV. &c.; सुसाव, MBh. &c.; aor. असुषोत्, MaitrS.; ˚षवुः, TBr.; असोष्ट, ChUp.; असौषीत् and असविष्ट Gr.; fut. सोता, सविता, ib.; सोष्यति, ˚ते, Br. &c.; सविष्यति, ˚ते, MBh. &c.; p. f. सूष्यन्ती, RV.; सोष्यन्ती [s.v.] ŚBr. ; inf. सूतवे, RV.; सूतवै, AV.; सवितवे, ib.; सोतुम् or सवितुम् Gr.; ind.p. सूत्वा, Br.; -सूय, MBh. &c.; -सुत्य, ŚBr.), to beget, procreate, bring forth, bear, produce, yield, RV. &c. &c.: Pass. सूयते (aor. असावि), to be begotten or brought forth, MBh.; Kāv. &c.: Caus. सावयति Gr.: Desid. सुसूषति, ib.
3. सू mfn. begetting, procreating, bringing forth, producing (mostly ifc.; see अ-, अम्भः-, कर्ण-सू &c.)
सू m. one who begets, a father, RV.; VS.
a mother, RV. i, 32, 9
child-bearing, parturition, W.
सू [cf. Gk. ὗς, σῦς; Lat. sus; Angl.Sax. sû; Eng. sow; Germ. Sau.]
4. सू ind., Ved. and in some comp. = सु, well, good &c. (cf. सू-नर, सू-नृत &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1239,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सू {vI.v} {c2c} {c4c} A. (सूते, सूयते, सूत) To [] bring forth, produce, beget, yield (fig. also); असूत सा नागवधूपभोग्यं Ku. 1. 20; कीर्ति सूते दुष्कृतं या हिनास्ति U. 5. 31. --WITH प्र to bring forth, beget, produce. {vII.v} {c6c} P. (सुवति) 1 To excite, incite, impel. --2 To remit (as debt).
सू a. (At the end of comp.) Bringing forth, producing, yielding &c. --f. 1 Birth. --2 A mother.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सू स्त्री सू--क्विप् । १ सूतौ २ प्रसवे ३ क्षेपे ४ प्रेरणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5323,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सूःसू (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | सू (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अप्-ईरसमास: अप् + ईर् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सूः 📚 ➤ उत्पन्न करने वाला, पैदा करने वाला, फल देने वाला

अप्ईर 📚अप् 📚ईर् ➤ अप् (पानी) + ईर् (फेंकना)
संस्कृत: क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सू 📚उत्पन्न करने या पैदा करनेवाला । (समासांत में प्रयुक्त) । जैसे, बीरसू🟠🔵🟣🟢
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢
ईर् 📚cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
सूरबीरसूः + अप्विसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)
सूरबीरअप् + ईरजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-ईर = अप् + ईर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सूः: सू + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें