🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:43:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वरम्

अर्थ: शब्द करना, आवाज करना, दोष लगाना, निन्दा करना, आक्षेप करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: आक्षेपे

अंग्रेज़ी: to sound, to blame, to insult, to object

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — स्वर + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. स्वर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. स्वर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्वृ + अच्
  4. स्वृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. स्वर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्वृ + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्वर (चुरादिगण) · अर्थ: शब्द करना, आवाज करना, दोष लगाना, निन्दा करना, आक्षेप करना (आक्षेपे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्वरयतिस्वरयतःस्वरयन्ति
मध्यमस्वरयसिस्वरयथःस्वरयथ
उत्तमस्वरयामिस्वरयावःस्वरयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्वरयति · लट् (आत्मने.): स्वरयते · लिट्: स्वरयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): स्वरयाञ्चक्रे · लुट्: स्वरयिता · लुट् (आत्मने.): स्वरयिता · लृट्: स्वरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): स्वरयिष्यते · लोट्: स्वरयतात् · लोट् (आत्मने.): स्वरयताम् · लङ्: अस्वरयत् · लङ् (आत्मने.): अस्वरयत · विधिलिङ्: स्वरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): स्वरयेत · आशीर्लिङ्: स्वर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्वरयिषीष्ट · लुङ्: असस्वरत् · लुङ् (आत्मने.): असस्वरत · लृङ्: अस्वरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अस्वरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्वरण · ण्वुल्: स्वरकः · तृच्: स्वरयिता · यत्: स्वर्यः · तव्य: स्वरयितव्यः · अनीयर्: स्वरणीयः · क्त: स्वरितः · क्तवतु: स्वरितवान् · शतृ: स्वरयन् · स्य-शतृ: स्वरयिष्यन् · शानच्: स्वरयमाणः · क्त्वा: स्वरयित्वा · ल्यप्: प्रस्वरय्य · तुमुन्: स्वरयितुम् · णमुल्: स्वरम् · क्तिन्: स्वर्ति · क्वसु: स्वरयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वर्
स्वर्
svar
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'स्वर्' — स्वर्ग, परलोक (3.3.269)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वर् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वर्ग ।
२. परलोक ।
३. आकाश । अंत- रिक्ष ।
४. तीन महाव्याहृतियों में एक । तृतीय महाव्याहृति (को॰) ।
५. सूर्य के ऊपर और ध्रुव के मध्य का स्थान । सूर्य तथा ध्रुव का मध्यवर्ती क्षेत्र (को॰) ।
६. दीप्ति । प्रोज्वलता । कांति । प्रकाश (को॰) ।
७. जल । सलिल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्वर् (= √ सुर्) cl. 10. P. स्वरयति, to find fault, blame, censure, Dhātup. xxxv, 11.
2. स्वर् (prob. = a lost √ सुर्; cf. √ स्वृ), cl. 1. P. स्वरति, Caus. स्वरयति, to shine.
4. स्व᳙र् ind. (in Yajur-veda also सुवर्) (used in Veda as nom. acc. loc., or gen., in Naiṣ. vi, 99 also as abl.; from the weak base सूर् the RV. forms the gen. सूरस् and the dat. सूरे [iv, 3, 8]), the sun, sunshine, light, lustre, RV.; AV.; VS.
bright space or sky, heaven (as distinguished from दिव्, which is regarded as the vault above it; often ‘heaven’ as a paradise and as the abode of the gods and the Blest, in AV. also of the Asuras; स्वः प्रयातः, ‘gone to heaven’ i.e. ‘departed this life’), RV. &c. &c.
the space above the sun or between the sun and the polar star, the region of the planets and constellations (regarded as the 3rd of the 7 worlds [see लोक] and the 3rd of the three Vyāhṛtis [i.e. भुर् भुवः स्वः]; स्वर् is pronounced after ओम् and before the Gāyatrī by every Brāhman on beginning his daily prayers), Mn.; MBh. &c.
water, Naigh. i, 12
N. of Śiva, MBh.
स्व᳙र् [cf. Gk. ἠέλιος, ἥλιος; Lat. sol; Lith. sáulė; Goth. sauil; Angl.Sax. sôl.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1281,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वर् {c10c} U. (स्वरयति-ते) To find fault, blame, reprove, censure.
स्वर् ind. 1 Heaven, paradise; as in स्वर्लोक, स्वर्वेश्या, स्वर्भानुः, &c. --2 The heaven of Indra and the temporary abode of the virtuous after death. --3 The sky, ether. --4 The space above the sun or between the sun and the polar star. --5 The third of the three Vyāhṛtis, pronounced by every Brāhmaṇa in his daily prayers, see व्याहृति. --6 Radiance, splendour. --7 Water. --Comp. --आपगा, --गंगा {1} the celestial Ganges. {2} the galaxy or milky way. --गतिः f. --गमनं {1} going to heaven, future felicity. {2} death. --गिरिः Sumeru. --तरुः (स्वस्तरुः) a tree of paradise. --ट्टश् m. {1} an epithet of Indra. {2} of Agni. {3} of Soma. --नदी (forming स्वर्णदी) the celestial Ganges. --भानवः a kind of precious stone. --भानुः N. of Rāhu; तुल्येऽ पराधे स्वर्भानुर्भानुमंतं चिरेण यत् । हिमांशुमाशु ग्रसते तन्म्रदिम्नः स्फुटं फलं Śi. 2. 49. ˚सूदनः the sun. --मध्यं the central point of the sky, the zenith, --लोकः the celestial world, heaven. --वधूः f. a celestial damselan apsaras. --वापी the Ganges. --वेश्या ‘a courtezan of heaven’, a celestial nymph, an apsaras. --वैद्य m. pl. an epithet of the two Aśvins. --षा {1} an epithet of Soma. {2} of the thunderbolt of Indra. --सिंधु = स्वर्गंगा q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1160-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वर् अव्य० स्वृ--विच् । १ स्वर्गे अमरः “यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतञ्च तत्सुखं स्वः- पदास्पदम्” इत्युक्ते दुःखासंभिन्ने २ सुखसन्ताने ३ पर- लोके ४ आकाशे ५ शोभने च शब्दच० । दुःखासंभिन्नत्वं च स्वावच्छेदकशरीरानवच्छिन्नत्वं तेन दुःखासमान- कालीने सुखे नातिव्याप्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वर्, व्य, स्वर्गः । (यथा, रामायणे । २ । ७६ । ८ । “त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते । विधवा पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते ॥”) परलोकः । इत्यमरः । १ । १ । ५ । ३ । ४ । २५३ ॥ आकाशम् । शोभनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (व्याहृतिविशेषः । यथा, मनुः । २ । ७६ । “अकारञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवःस्वरितीति च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-474-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वर्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वरम्अव्यय — स्वर + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: स्वर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | स्वर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्वृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वरम् 📚 ➤ शब्द करना, आवाज करना, दोष लगाना, निन्दा करना, आक्षेप करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: आक्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वर् 📚स्वर्ग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्वरम्: स्वर + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬