🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:30:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हविष्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हविष्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हविष्य

अर्थ: कोई भी वस्तु जो आहुति देने के उपयुक्त हो @ मनु.३/२५६, ११/७७, १०६, याज्ञ.२/२३९

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हविष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हविष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हविष्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहविष्यम्हविष्येहविष्याणि
द्वितीयाहविष्यम्हविष्येहविष्याणि
तृतीयाहविष्येणहविष्याभ्याम्हविष्यैः
चतुर्थीहविष्यायहविष्याभ्याम्हविष्येभ्यः
पञ्चमीहविष्यात् / हविष्याद्हविष्याभ्याम्हविष्येभ्यः
षष्ठीहविष्यस्यहविष्ययोःहविष्याणाम्
सप्तमीहविष्येहविष्ययोःहविष्येषु
सम्बोधनहे हविष्यहे हविष्येहे हविष्याणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हविष्य
हविष्य
haviṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हविष्य १ वि॰ [सं॰]
१. हवन करने योग्य ।
२. जो हविष्य पाने के योग्य हो (को॰) ।
३. जिसकी आहुति दी जानेवाली हो ।
हविष्य २ संज्ञा पुं॰
१. वह वस्तु जो किसी देवता के निमित्त अग्नि में डाली जाय । बली । हवि । उ॰—देव दम्भ के महामेध में सब कुछ ही बन गया हविष्य ।—कामायनी, पृ॰ ७ ।
२. घृत । घी (को॰) ।
३. नीवार । मुन्यनन । तिन्नी का चावल (को॰) ।
४. घृत मिश्रित चावल, यव आदि साकल्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हविष्य᳙ mfn. fit or prepared for an oblation, RV.; TS.
worthy of an oblation or sacrifice (as Śiva), MBh.
हविष्य᳙ m. n. anything fit for an oblation (esp. rice or other kinds of grain), sacrificial food (cf. comp. n. = घृत, हविस् &c.), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1294,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हविष्यं [हविषे हितं यत्] 1 Anything fit for an oblation; Ms. 3. 256, 11. 78, 107; Y. 1. 239. --2 Clarified butter. --3 Wild rice. --4 Rice mixed with ghee. --Comp. --अन्नं food fit to be eaten during certain holidays or days of fast. --आशिन्, --भुज् m. fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1168-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हविष्य न० हविषे हितम् यत् । १ वृते हेमच० । स्मृत्युक्ते हैमन्तिकादावन्ने च “चेरुर्हविष्यं भुञ्जामाः” भाग० १० । “नारिकेलफलञ्चैव कदलीं लवलीं तथा । आम्बमामल- कञ्चैव पनपञ्च हरीतकीम् । प्रतान्तरप्रशस्तञ्च हविष्यं मन्वते बुधाः” ति० त० अगस्त्यसंहिता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5422,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हविष्यं, क्ली, (हविषे हितम् । हविस् + “उग- वादिभ्यो यत् ।” ५ । १ । २ । इति यत् ।) घृतम् । यथा, -- [] “घृतं हविष्यमाज्यञ्च हविराघारसर्पिषी ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ हविष्यान्नम् । यथा, -- “त्रयोदश्यां कृतस्नानो ब्रह्मचारी समाहितः । निरामिषं हविष्यं वा सकृद्भुञ्जीत नान्यथा ॥” इति शितरात्रिव्रतकथा ॥ * ॥ अन्यच्च । “हेमन्ते प्रथमे मासि नन्द व्रजकुमारिकाः । चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्च्चनव्रतम् ॥” इति श्रीमद्भागवतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-526-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हविष्यहविष्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हविष्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हविष्य 📚 ➤ कोई भी वस्तु जो आहुति देने के उपयुक्त हो @ मनु.३/२५६, ११/७७, १०६, याज्ञ.२/२३९

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हविष्य 📚हवन करने योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬