🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:50:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हविष्य
haviṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हविष्य १ वि॰ [सं॰]
१. हवन करने योग्य ।
२. जो हविष्य पाने के योग्य हो (को॰) ।
३. जिसकी आहुति दी जानेवाली हो ।
हविष्य २ संज्ञा पुं॰
१. वह वस्तु जो किसी देवता के निमित्त अग्नि में डाली जाय । बली । हवि । उ॰—देव दम्भ के महामेध में सब कुछ ही बन गया हविष्य ।—कामायनी, पृ॰ ७ ।
२. घृत । घी (को॰) ।
३. नीवार । मुन्यनन । तिन्नी का चावल (को॰) ।
४. घृत मिश्रित चावल, यव आदि साकल्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हविष्य᳙ mfn. fit or prepared for an oblation, RV.; TS.
worthy of an oblation or sacrifice (as Śiva), MBh.
हविष्य᳙ m. n. anything fit for an oblation (esp. rice or other kinds of grain), sacrificial food (cf. comp. n. = घृत, हविस् &c.), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1294,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हविष्यं [हविषे हितं यत्] 1 Anything fit for an oblation; Ms. 3. 256, 11. 78, 107; Y. 1. 239. --2 Clarified butter. --3 Wild rice. --4 Rice mixed with ghee. --Comp. --अन्नं food fit to be eaten during certain holidays or days of fast. --आशिन्, --भुज् m. fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1168-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हविष्य न० हविषे हितम् यत् । १ वृते हेमच० । स्मृत्युक्ते हैमन्तिकादावन्ने च “चेरुर्हविष्यं भुञ्जामाः” भाग० १० । “नारिकेलफलञ्चैव कदलीं लवलीं तथा । आम्बमामल- कञ्चैव पनपञ्च हरीतकीम् । प्रतान्तरप्रशस्तञ्च हविष्यं मन्वते बुधाः” ति० त० अगस्त्यसंहिता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5422,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हविष्यं, क्ली, (हविषे हितम् । हविस् + “उग- वादिभ्यो यत् ।” ५ । १ । २ । इति यत् ।) घृतम् । यथा, -- [] “घृतं हविष्यमाज्यञ्च हविराघारसर्पिषी ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ हविष्यान्नम् । यथा, -- “त्रयोदश्यां कृतस्नानो ब्रह्मचारी समाहितः । निरामिषं हविष्यं वा सकृद्भुञ्जीत नान्यथा ॥” इति शितरात्रिव्रतकथा ॥ * ॥ अन्यच्च । “हेमन्ते प्रथमे मासि नन्द व्रजकुमारिकाः । चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्च्चनव्रतम् ॥” इति श्रीमद्भागवतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-526-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें