🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:37:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हिमंचल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हिमम्+चल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हिमम्

अर्थ: ठंडा, शीतल, सर्द, तुषारयुक्त, ओसीला

संस्कृत: हिमम् · पर्याय: अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, प्रालेय

व्युत्पत्ति: हि + मक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हिम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. हिम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. हिम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हिम (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहिमम्हिमेहिमानि
द्वितीयाहिमम्हिमेहिमानि
तृतीयाहिमेनहिमाभ्याम्हिमैः
चतुर्थीहिमायहिमाभ्याम्हिमेभ्यः
पञ्चमीहिमात् / हिमाद्हिमाभ्याम्हिमेभ्यः
षष्ठीहिमस्यहिमयोःहिमानाम्
सप्तमीहिमेहिमयोःहिमेषु
सम्बोधनहे हिमहे हिमेहे हिमानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

चल

अर्थ: खेलना, क्रीड़ा करना

संस्कृत: विलसने विकसने च

अंग्रेज़ी: to foster,to cherish,to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. चल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. चल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. चल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चल् (तुदादिगण) · अर्थ: खेलना, क्रीड़ा करना (विलसने विकसने च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचलतात् / चलताद् / चलतुचलताम्चलन्तु
मध्यमचल / चलतात् / चलताद्चलतम्चलत
उत्तमचलानिचलावचलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चलति · लिट्: चचाल · लुट्: चलिता · लृट्: चलिष्यति · लोट्: चलतात् · लङ्: अचलत् · विधिलिङ्: चलेत् · आशीर्लिङ्: चल्यात् · लुङ्: अचालीत् · लृङ्: अचलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चलन · ण्वुल्: चालकः · तृच्: चलिता · ण्यत्: चाल्यः · तव्य: चलितव्यः · अनीयर्: चलनीयः · क्त: चलितः · क्तवतु: चलितवान् · शतृ: चलन् · स्य-शतृ: चलिष्यन् · क्त्वा: चलित्वा · ल्यप्: प्रचल्य · तुमुन्: चलितुम् · णमुल्: चालम् · घञ्: चालः · क्तिन्: चल्ति · क्वसु: चेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हिम
हिम
hima
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (1.3.21) सुषीम · शिशिर · जड · तुषार · शीतल · शीत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाला । बर्फ । जल का बह ठोस रूप जो सरदी से जमने के कारण होता है । तुषार । उ॰—(क) काननु कठिन भयंकरु भारी । घोर घामु हिम बारि बयारी ।—मानस, २ ।६२ । (ख) ऊपर हिम था नीचे जल था ।—कामायनी, पृ॰ २ ।
२. जाड़ा । ठंढ ।
३. जाडे़ की ऋतु ।
४. चंद्रमा ।
५. चंदन ।
६. कपूर ।
७. राँगा ।
८. मोती ।
९. ताजा मक्खन ।
१०. कमल ।
११. पृथ्वी के विभागों या वर्षों में से एक ।
१२. वह दवा जो रात भर ठंढे पानी में भिगोकर सबेरे मलकर छान ली जाय । ठंढा क्वाथ या काढ़ा । खेशाँदा ।
१३. हिमवान् । हिमालय (को॰) ।
१४. रजनी । निशा । रात्रि (को॰) ।
१५. एक वृक्ष । पद्मकाष्ठ । पद्माख । विशेष दे॰ पदम २ ।
हिम २ वि॰
१. ठंढा । सर्द ।
२. तुषार या पाला से भरा हुआ [को॰] ।
हिम पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हेम]दे॰ हेम । उ॰— राजा मन मोदित भयो, धीरज धर्म निधान । पंच कोटि मँगवाइ हिम, दिय बिप्रन कहँ दान ।—प॰ रासो, पृ॰ १९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिम m. cold, frost, RV. &c. &c.
the cold season, winter, Kālid.; MārkP.
the sandal tree, L.
the moon (cf. हिम-कर &c.), L.
camphor, L.
हिम (अम्), n. frost, hoar-frost, snow (rarely ‘ice’), ṢaḍvBr. &c. &c.
sandal-wood (of cooling properties), Suśr.
the wood of Cerasus Puddum, L.
tin, L.
a pearl, L.
fresh butter, L.
a lotus, W.
N. of a Varṣa, VP.
हिम mf(आ)n. cold, cool, Jātakam.
हिम [cf. Zd. zima; Gk. (δύς-)χιμος; χιών, χειμών; Lat. bīmus for bihimus; hiems; Slav. zima Lit. żëmà]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1298,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिम a. [हि-मक्] Cold, frigid, frosty, dewy, --मः 1 The cold season, winter. --2 The moon. --3 The Himālaya mountain. --4 The sandal tree. --5 Camphor. --मं 1 Frost, hoar-frost; R. 1. 46, 9. 25; Ku. 1. 3, 11; R. 9. 28, 15. 66, 16. 44, Ki. 5. 12. --2 Cold, coldness. --3 A lotus. --4 Fresh butter. --5 A pearl. --6 Night. --7 Tin. --8 Sandal wood. --Comp. --अंशुः {1} the moon; Me. 89, R. 5. 16, 6. 47, 14. 80; Śi. 2. 49. {2} camphor. ˚अभिख्यं silver. --अचलः, --अद्रिः the Himālaya mountain; Ku. 1. 54; R. 4. 79, 4. 3. ˚जा, ˚तनया {1} Pārvatī. {2} the Ganges. --अंबु, --अंभस् n. {1} cold water. {2} dew; R. 5. 70. --अनिलः a cold wind. --अब्जं a lotus. --अरातिः {1} fire. {2} the sun. {3} the arka and chitraka plants. --आगभः the cold or winter-season. --आर्त a. pinched or shivering with cold, chilled. --आलयः {1} the Himālaya mountain; Ku. 1. 1. {2} the white Khadira tree. ˚सुता an epithet of Pārvatī. --आह्वः, --आह्वयः camphor. --(यं) a lotus. --उत्तरा the tawny grape. --उत्पन्ना a kind of sugar. --उद्भवा the plant called Zedoary. --उस्रः the moon. --करः {1} the moon; लुठति न सा हिमकरकिरणेन Gīt. 7. {2} camphor. --कुटः {1} the winter season. {2} the Himālaya mountain. --गिरिः the Himālaya. --गुः the moon. --जः the Maināka mountain. --जा {1} the plant Zedoary. {2} Pārvatī. --तैलं a [] kind of camphor ointment. --दीधितिः the moon; Śi. 9. 29. --दुर्दिनं wintry weather, cold and bad weather. --द्युतिः the moon. --द्रुमः the Nimba tree. --द्रुह् m. the sun. --धातुः the Himālaya mountain. --ध्वस्त a. bitten, nipped, or blighted by frost. --पातः cold rain; Pt. 3. --प्रस्थः the Himālaya mountain. --भास्, --रश्मि m. the moon. --वालुकः --का camphor. --शीतल a. ice-cold. --शैलः the Himālaya mountain. --श्रथः the moon. --संहतिः f. a mass of ice or snow. --सरस् n. ‘a lake of snow’, cold water; Māl. 1. 31. --हासकः the marshy date-tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिम न० हि--मक् । १ आकाशच्युते जलकश्चे २ शीतलस्पर्शे ३ तद्वति त्रि० अमरः । ४ सूक्ष्मैलायां ५ रेणुकायां ६ भद्र- मुस्तायाम् ७ नागरमुस्तायां ८ पृक्कायां ९ चणिकायां च स्त्री राजनि० । १० अग्रहायणपौपमासात्मके ऋतुभेदे ११ चन्दनवृक्षे पु० हेमच० १२ कर्पूरे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5427,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिमं, त्रि, (हन्ति उष्माणमिति । हन + “हने- र्हि च ।” उणा० १ । १४६ । इति मक् हि च ।) शीतगुणविशिष्टः । शीतलवस्तु । तत्पर्य्यायः । सुषीमः २ शिशिरः ३ जडः ४ तुषारः ५ शीतलः ६ शीतः ७ । इत्यमरः । १ । ३ । १९ ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । २८ । “अपराह्णे हिमाभि- रद्भिः परिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टीकानाञ्च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् ॥”)
हिमं, क्ली, (हन + मक् । हन्तेर्हि च ।) अकाश- वाष्पः । तत्पर्य्यायः । अवश्यायः २ नीहारः ३ तुषारः ४ तुहिनम् ५ प्रालेयम् ६ महिमा ७ । इत्यमरः । १ । ३ । १८ ॥ इन्द्राग्निधूमः ८ खवाष्पः ९ रजनीजलम् १० । इति हारावली ॥ यथा, रघुः । ८ । ४५ । [] “अथवा मृदुवस्तु हिंमितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः । हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्व्वनिदर्शनं मता ॥”) अस्य गुणः । कफवायुवद्धकत्वम् । इति राज- वल्लभः ॥ चन्दनम् । इति मेदिना ॥ पद्मकाष्ठम् । रङ्गम् । मौक्तिकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ नवनीतम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शीतम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (कर्पूरः । पर्य्यायो यथा, -- “पुंसि क्लीवे च कर्पूरः सिताभ्रो हिमबालुकः । घनसारश्चन्द्रसंज्ञः हिमनामापि स स्मृतः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
हिमः, पुं, (हन + मक् हन्तेर्हि च ।) चन्दनवृक्षः । इति हेमचन्द्रः । चन्द्रः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कर्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ हेमन्तर्त्तुः । स तु अग्रहायणपौषमासात्मकः । यथा, -- “हिमशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरत्सु स्तनतपनवनाम्भोहर्म्यगोक्षीरपानैः । सुखमनुभव राजंस्तद्द्विषो यान्तु नाशं दिवसकमललज्जाशर्व्वरीरेणुपङ्काः ॥” इति ऋतुसंहारः ॥ हिमालयपर्व्वतः । इति हिमजादिशब्ददर्श- नात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-538-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हिम" आता है (19)
हेम हिम । पाला । बर्फप्रालेय हिम । तुषारइंद्रा तुषार । हिमनिशाजल हिम । पालाभस्मतूल तुषार । हिमइंद्राग्निधूम तुषार । हिमहिमगर पु संज्ञा पुं॰ पाला । हिम । दे॰ 'हिँवार'हिवंचल पु संज्ञा पुं॰ पाला । बरफ । हिमअवंश्याय हिम । तुषार । पालाशीन मूर्खतुषार हवा में मिली भाप जो सरदी से जमकर और सूक्ष्म जलकण के रूप में हवा से अलग…तुहिन पाला । कुहरा । तुषारतौषार तुषार का जल । पाले का पानीनिहार कुहरा । पालानीहार कुहराशिशिर एक ऋतु जो माघ और फाल्गुन मास में होती हैठार टालटूल । वि॰ दे॰ 'टाल'पाला हवा में मिली हुई भाप के अत्यंत सूक्ष्म अणुओं की तह जो पृथ्वी के बहुत ठ…बर्फ हवा में मिली हुई भाप के अत्यंत सूक्ष्म अणुओं की तह जो वातावरण की ठंढक …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हिमम्हिम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हिम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | हिम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
चलचल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | चल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हिमम् 📚 ➤ ठंडा, शीतल, सर्द, तुषारयुक्त, ओसीला
संस्कृत: हिमम् · पर्याय: अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, प्रालेय

चल 📚 ➤ खेलना, क्रीड़ा करना
संस्कृत: विलसने विकसने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हिम 📚पाला । बर्फ । जल का बह ठोस रूप जो सरदी से जमने के कारण होता है । तुषार🟠🔵🟣🟢🟤
चल् 📚(cf. √ चर् and also √ चट्) cl. 1. ˚लति (metrically also Ā. ˚ते; perf. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हिम
ओस/पाले के नाम (१.३.२०) — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, प्रालेय, मिहिका, बर्फ़, हिमसंहति
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (१.३.२१) — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
हिमंचलहिमम् + चलअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬