🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:55:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभीरुण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभी-+रुणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुणः

अर्थ: रोकना, घेर लेना, घेरना

संस्कृत: आवरणे

अंग्रेज़ी: to obstruct, to surround, to besiege, to enclose, to obscure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुध् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रुध् (रुधादिगण) · अर्थ: रोकना, घेर लेना, घेरना (आवरणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरुणत् / अरुणद्अरुन्द्धाम् / अरुन्धाम्अरुन्धन्
मध्यमअरुणः / अरुणत् / अरुणद्अरुन्द्धम् / अरुन्धम्अरुन्द्ध / अरुन्ध
उत्तमअरुणधम्अरुन्ध्वअरुन्ध्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रुणद्धि · लट् (आत्मने.): रुन्द्धे · लिट्: रुरोध · लिट् (आत्मने.): रुरुधे · लुट्: रोद्धा · लुट् (आत्मने.): रोद्धा · लृट्: रोत्स्यति · लृट् (आत्मने.): रोत्स्यते · लोट्: रुणद्धु · लोट् (आत्मने.): रुन्द्धाम् · लङ्: अरुणत् · लङ् (आत्मने.): अरुन्द्ध · विधिलिङ्: रुन्ध्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): रुन्धीत · आशीर्लिङ्: रुध्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रुत्सीष्ट · लुङ्: अरुधत् · लुङ् (आत्मने.): अरुद्ध · लृङ्: अरोत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरोत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोधन · ण्वुल्: रोधकः · तृच्: रोद्धा · ण्यत्: रोध्यः · तव्य: रोद्धव्यः · अनीयर्: रोधनीयः · क्त: रुद्धः · क्तवतु: रुद्धवान् · शतृ: रुन्धन् · स्य-शतृ: रोत्स्यन् · शानच्: रुन्धानः · क्त्वा: रुद्ध्वा · ल्यप्: प्ररुध्य · तुमुन्: रोद्धुम् · णमुल्: रोधम् · घञ्: रोधः · क्तिन्: रुद्धि · क्वसु: रुरुध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुध्
रुध्
rudh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुध् (cf. √ 1. रुह्, of which this seems to be only another form) cl. 1. P. रोधति, to sprout, shoot, grow (only रोधति, RV. viii, 43, 6; and विरोधत्, i, 67, 9; accord. to some also p. रुधत्, i, 179, 4, in नदस्य रुधतः कामः, ‘the desire of the growing reed’ i.e. of the membrum virile; others, ‘of the husband who keeps me away’, fr. √ 2. रुध्; cf. also नद).
2. रुध् cl. 7. P. Ā. (Dhātup. xxix, 1) रुणद्धि, रुन्द्धे (1. pl. -रुध्मस्, AV.; रुन्धति, ˚ते, Br. &c.; रोधति, MBh. pf. रुरोध, रुरुधे, RV. &c. &c.; रुरुन्धतुः, MBh.; aor. अरौत्, AV.; अरौत्सीत्, Br. &c.; रोत्सीस्, Up.; अरुत्सि, अरुद्ध, Br.; Up.; अरौत्सि, AitBr.; अरोधम्, RV.; अरुध्म, MaitrS.; p. रुधत् cf. √ 1. रुध्; अरुधत्, RV. &c. &c.; Prec. रुध्यात्, Kāv.; fut. रोद्धा Gr.; रोत्स्यति, ˚ते, Br. &c. inf. रोद्धुम् or रोधितुम्, MBh.; रोद्धोस्, Br.; ind.p. रुद्ध्वा, MBh. &c.; -रुध्य, RV. &c. &c.; -रुन्ध्य, MBh.; -रुधम्, AV.; Br.; -रुन्धम्, Br.; -रोधम्, ib.), to obstruct, check, arrest, stop, restrain, prevent, keep back, withhold, RV. (always with न), &c. &c.; to avert, keep off, repel, Bhaṭṭ. (cf. रुधत् under √ 1. रुध्); to shut, lock up, confine in (loc.), Mn.; MBh. &c. (accord. to Vop. also with double acc.); to besiege, blockade, invest, Pat.; MBh. &c.; to close, block up (a path), R.; to cover, conceal, veil, obscure, MBh.; Kāv. &c.; to stop up, fill, ib.; to lay (dust), Ragh.; to touch, move (the heart), Bālar.; to torment, harass, R.; to lose, be deprived of (acc.), TS.; ŚBr.; to tear, rend asunder (?), AV. xix, 29, 3 : Caus. रोधयति (ep. also ˚ते and रुन्धयति ; aor. अरूरुधत्; Pass. रोध्यते), to stop, arrest, MBh.; to cause to be confined by (acc.), Pañcar.; to cause to be besieged by (instr.), Ragh.; to close (with a cover or lid), Bhpr.; to fetter, enchain, influence, BhP.; to oppress, torment, harass, MBh.; R. : Desid. रोरुत्सते (Br.), ˚ति (MBh.), to wish to obstruct &c.: Intens. रोरुध्यते, रोरोद्धि, to obstruct intensely or repeatedly &c. Gr. (only रोरुधः, R. ii, 58, 20.)
3. रुध् (ifc.) impeding, holding (see कर-र्˚).
4. रुध् prob. a root of this form once existed with a meaning ‘to be red’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुध् {vI.v} {c7c} U. (रुणद्धि, रुंद्धे, रुरोध, रुरुधे, अरुधत्-अरौत्सीत्-अरुद्ध, रोत्स्यति-ते, रोद्धुं, रुद्ध; desid. रुरुत्सति-ते) 1 To obstruct, stop, arrest, check, oppose, hinder; impede, prevent इदं रुणद्धि मां पद्ममंतःकूजितषट्पदं V. 4. 21; रुद्धालोके नरपतिपथे Me. 37, 91; प्राणापानगती रुद्ध्वा Bg. 4. 29. --2 To hold up, preserve, sustain (from falling); आशाबंधः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यंगनानां सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि Me. 10. --3 (a) To shut up, lock or block up, close up, shut or close; (with loc., but sometimes with two acc.); Bk. 6. 35; व्रजं रुणद्धि गां Sk. (b) To surround, fence or hem in. --4 To bind, confine; व्यालं बालमृणालतंतुभिरसौ रोद्धुं समुज्जृभते Bh. 2. 6. --5 To besiege, invest, blockade; रुंधंतु वारणघटा नगरं मदीयाः Mu. 4. 17; अरुणद्यवनः साकेतं or माध्यमिकान् Mbh.; Bk. 14. 29. --6 To hide, cover, obscure, conceal. --7 To oppress, torment, afflict excessively. --Caus. 1 To cause to stop, detain, impede, obstruct. --2 To fetter, confine, chain. --3 To oppress, torment, harass. {vII.v} {c1c} P. (रोधति) To grow, germinate, cf. रुह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभी-रुणःसमास: अभी + रुध् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रुध् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभीरुणः 📚अभी 📚रुध् ➤ अभी (निर्भय, निडर) + रुध् (रोकना, घेर लेना, घेरना)
संस्कृत: आवरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभी 📚क्रि वि॰🟠🔵🟣🟢
रुध् 📚(cf. √ 1. रुह्, of which this seems to be only another form) cl. 1. P.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अभी-रुणः = अभी + रुणः कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें