🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:56:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खात

अर्थ: खुदा हुआ, खोखला किया हुआ

संस्कृत: समचतुरस्रखातः · पर्याय: पुष्करिणी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खन् + क्त
  2. खात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खन् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खात (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखातम्खातेखातानि
द्वितीयाखातम्खातेखातानि
तृतीयाखातेनखाताभ्याम्खातैः
चतुर्थीखातायखाताभ्याम्खातेभ्यः
पञ्चमीखातात् / खाताद्खाताभ्याम्खातेभ्यः
षष्ठीखातस्यखातयोःखातानाम्
सप्तमीखातेखातयोःखातेषु
सम्बोधनहे खातहे खातेहे खातानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खन् (भ्वादिगण) · अर्थ: खोदना (अवदारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखनतिखनतःखनन्ति
मध्यमखनसिखनथःखनथ
उत्तमखनामिखनावःखनामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खनति · लट् (आत्मने.): खनते · लिट्: चखान · लिट् (आत्मने.): चख्ने · लुट्: खनिता · लुट् (आत्मने.): खनिता · लृट्: खनिष्यति · लृट् (आत्मने.): खनिष्यते · लोट्: खनतात् · लोट् (आत्मने.): खनताम् · लङ्: अखनत् · लङ् (आत्मने.): अखनत · विधिलिङ्: खनेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): खनेत · आशीर्लिङ्: खन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): खनिषीष्ट · लुङ्: अखनीत् · लुङ् (आत्मने.): अखनिष्ट · लृङ्: अखनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अखनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खनन · ण्वुल्: खानकः · तृच्: खनिता · तव्य: खनितव्यः · अनीयर्: खननीयः · क्त: खातः · क्तवतु: खातवान् · शतृ: खनन् · स्य-शतृ: खनिष्यन् · शानच्: खनमानः · क्त्वा: खात्वा · ल्यप्: प्रखाय · तुमुन्: खनितुम् · णमुल्: खानम् · घञ्: खानः · क्तिन्: खाति · क्वसु: चखन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खात
खात
khāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खोदा हुआ चौकोर तालाब (1.10.27) पुष्करिणी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खोदना । खोदाई ।
२. तालाब । पुष्करिणी ।
३. कुआँ
४. गड़ढा
५. वह गड़ुढा जिसमें खाद बनाने के लिये कूड़ा और मैला आदि जमा किया जाता है ।
खात २ † संज्ञा स्त्री॰
१. मद्य बनाने के लिये रखा हुआ महुए का ढेर ।
२. वह स्थान जहाँ मद्य बनाने के लिये महुआ रखा जाता हैं ।
खात ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ खाद] दे॰ खाद । उ॰— कौदौ निपजन काज खात घनसारहि ड़ारत ।—ब्रज॰ ग्र॰, पृ॰ ७८ ।
खात ४ वि॰ [सं॰]
१. खाना हुआ ।
२. मैला । गंदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खात mfn. (Pāṇ. vi, 4, 42) dug, dug up, excavated, RV. iv, 50, 3; AV.; ŚBr. iii &c.
digged into the earth, buried, MBh. xiii, 3089
torn, rent, W.
खात m. a ditch, Hcat. i, 3, 921
खात n. (Naigh. iii, 23) a ditch, fosse, moat, well, pond, ŚBr. ix, 4, 3, 9; ŚāṅkhŚr.; Pañcat.; BhP. &c.
an excavation, cavern
digging a hole, W.
खात , खातक, &c. See √ खन्, p. 337.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खात p. p. 1 Dug up, excavated, bored; कीट˚ Pt. 2. 89. --2 Torn, rent. --तं 1 An excavation. --2 A hole. --3 A ditch, moat; Pt. 5. 29. --4 An oblong pond. --5 A cavern. --6 Digging a hole. --ता An artificial pond. --Comp. --भूः f. a moat, ditch. --रूपकारः a potter.
खात, खात्र See under खन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खात न० खन--भावे क्त । १ खनने कर्म्मणि क्त । २ पुष्करि- ण्यादौ त्रि० “पूर्त्तं खातादिकर्म्मच” अमरः । तडाग- शब्दे विवृतिः । खातवेतनादिदानार्थं क्षेत्रफलज्ञानोपयोगी खातव्यवहारो लीला० उक्तो यथा । “अथ खातव्यवहारे करणसूत्रं सार्द्धार्य्या । गणयि त्वा [] विस्तारं बहुषु स्थानेषु तद्युतिर्भाज्या । स्थातकमित्या सममितिरेवं दैर्घ्ये च वेधे च । क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते घनहस्तसङ्ख्या स्यात् ॥ उदाहरणम् । भुजवक्रतया दैर्घ्यं दशेशार्ककरैर्मितम् । त्रिषु स्थानेषु षट्पञ्चसप्तहस्ता च विस्तृतिः ॥ यस्य खातस्य वेधोऽपि द्विचतुस्त्रिकरः सखे! । तत्र खाते कियन्तः स्युर्घनहस्ताः प्रचक्ष्व मे ॥ न्यासः अत्र स मि तकरणेन विस्तारे हस्ताः । ६ । दैर्घ्ये ११ वेधे । ३ । तत् क्षेत्रदशनम् यथा न्यासा यथोक्तकरञेन लब्धा घनहस्तसङ्ख्या । १९८ । खातान्तरे करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् । मुखजतलजतद्यु- तिजक्षेत्रफलैक्यं हृ तं षड्भिः ॥ क्षत्रफलं सममेत- द्वेधगुणं घनफलं स्पष्टम् । समखातफलत्र्यंशः सूची- खाते फलं भवति ॥ उदाहरणम् । मुख दशद्वादशहस्ततुल्यं विस्तारदैर्घ्यन्तु तले तदर्द्धम् । यस्याः सखे! सप्तकरश्च वेधः का खात- सङ्ख्या वद तत्र वाप्याम् ॥ [] न्यासः मुखजं क्षत्र फलम् । १२० । तलजम् । ३० । तद्युतिजम् । २७० । एपामैक्यम् । ४२० । षड्भिः । ६ । हृतं जातं समफलम् । ७० । वेध । ७ । हतं जातं खातफलं घनहस्ताः । ४९० । द्वितीयोदाहरणम् । खातेऽथ तिग्मकरतुल्यचतु- र्भुजे च किं स्यात् फलं नवमितः किल यत्र वेधः । वृत्ते तथैव दशविस्तृतिपञ्चवेधे सूचीफलं वद तयोश्च पृथक् पृखङ्मे ॥ न्यासः भुजः । १२ । वेधः । ९ जातं यथोक्त करणेन खातफलं घनहस्ताः । १२९६ । सूचीफलम् । ४३२ । वृत्तखातदर्शनाय । न्यासः व्यासः । १० । वेधः । ५ । अत्र सूक्ष्मपरिधिः ३९२७/१२५ सूक्ष्मक्षेत्रफलम् ३९२७/५ वेधगुणं जातं सूक्ष्मखातफलं ३९/१०/२७ सूक्ष्मसूची- फलं १३०९/१० यद्वा स्थूलखातफलं २७५०/७ सूची फलं स्थूलं वा २७५/२१ ।” कुण्डशब्दे उदा० । ३ कूपे निघ० । ४ खननकर्ममात्रे त्रि० “खातखुरैर्मुद्गभुजां विपप्रथे” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2474-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खातं, क्ली, (खन्यते इति । खन् + कर्म्मणि क्तः ।) पुष्करिणी । इत्यमरः । १ । १० । २७ ॥ तस्य परिमाणं यथा, -- शतेन धनुर्भिः पुष्करिणी त्रिभिः शतैर्दीर्घिकाचतुर्भिद्रोणः पञ्चभि- स्तडागः द्रोणदशगुणा वापीति ॥ “चतुर्विंशाङ्गुलो हस्तो धनुस्तच्चतुरुत्तरः । शतधन्वन्तरञ्चैव तावत् पुष्करिणी शुभा । एतत्पञ्चगुणः प्रोक्तस्तडाग इति निर्णयः ॥” इति नव्यवर्द्ध्वमानधृतो वशिष्ठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-281-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खात" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खातखात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खन् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: खात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खन् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खात 📚 ➤ खुदा हुआ, खोखला किया हुआ
संस्कृत: समचतुरस्रखातः · पर्याय: पुष्करिणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खात 📚खोदना । खोदाई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खात: खन् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें