🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:41:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खात
khāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खोदा हुआ चौकोर तालाब (1.10.27) पुष्करिणी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खोदना । खोदाई ।
२. तालाब । पुष्करिणी ।
३. कुआँ
४. गड़ढा
५. वह गड़ुढा जिसमें खाद बनाने के लिये कूड़ा और मैला आदि जमा किया जाता है ।
खात २ † संज्ञा स्त्री॰
१. मद्य बनाने के लिये रखा हुआ महुए का ढेर ।
२. वह स्थान जहाँ मद्य बनाने के लिये महुआ रखा जाता हैं ।
खात ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ खाद] दे॰ खाद । उ॰— कौदौ निपजन काज खात घनसारहि ड़ारत ।—ब्रज॰ ग्र॰, पृ॰ ७८ ।
खात ४ वि॰ [सं॰]
१. खाना हुआ ।
२. मैला । गंदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खात mfn. (Pāṇ. vi, 4, 42) dug, dug up, excavated, RV. iv, 50, 3; AV.; ŚBr. iii &c.
digged into the earth, buried, MBh. xiii, 3089
torn, rent, W.
खात m. a ditch, Hcat. i, 3, 921
खात n. (Naigh. iii, 23) a ditch, fosse, moat, well, pond, ŚBr. ix, 4, 3, 9; ŚāṅkhŚr.; Pañcat.; BhP. &c.
an excavation, cavern
digging a hole, W.
खात , खातक, &c. See √ खन्, p. 337.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खात p. p. 1 Dug up, excavated, bored; कीट˚ Pt. 2. 89. --2 Torn, rent. --तं 1 An excavation. --2 A hole. --3 A ditch, moat; Pt. 5. 29. --4 An oblong pond. --5 A cavern. --6 Digging a hole. --ता An artificial pond. --Comp. --भूः f. a moat, ditch. --रूपकारः a potter.
खात, खात्र See under खन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खात न० खन--भावे क्त । १ खनने कर्म्मणि क्त । २ पुष्करि- ण्यादौ त्रि० “पूर्त्तं खातादिकर्म्मच” अमरः । तडाग- शब्दे विवृतिः । खातवेतनादिदानार्थं क्षेत्रफलज्ञानोपयोगी खातव्यवहारो लीला० उक्तो यथा । “अथ खातव्यवहारे करणसूत्रं सार्द्धार्य्या । गणयि त्वा [] विस्तारं बहुषु स्थानेषु तद्युतिर्भाज्या । स्थातकमित्या सममितिरेवं दैर्घ्ये च वेधे च । क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते घनहस्तसङ्ख्या स्यात् ॥ उदाहरणम् । भुजवक्रतया दैर्घ्यं दशेशार्ककरैर्मितम् । त्रिषु स्थानेषु षट्पञ्चसप्तहस्ता च विस्तृतिः ॥ यस्य खातस्य वेधोऽपि द्विचतुस्त्रिकरः सखे! । तत्र खाते कियन्तः स्युर्घनहस्ताः प्रचक्ष्व मे ॥ न्यासः अत्र स मि तकरणेन विस्तारे हस्ताः । ६ । दैर्घ्ये ११ वेधे । ३ । तत् क्षेत्रदशनम् यथा न्यासा यथोक्तकरञेन लब्धा घनहस्तसङ्ख्या । १९८ । खातान्तरे करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् । मुखजतलजतद्यु- तिजक्षेत्रफलैक्यं हृ तं षड्भिः ॥ क्षत्रफलं सममेत- द्वेधगुणं घनफलं स्पष्टम् । समखातफलत्र्यंशः सूची- खाते फलं भवति ॥ उदाहरणम् । मुख दशद्वादशहस्ततुल्यं विस्तारदैर्घ्यन्तु तले तदर्द्धम् । यस्याः सखे! सप्तकरश्च वेधः का खात- सङ्ख्या वद तत्र वाप्याम् ॥ [] न्यासः मुखजं क्षत्र फलम् । १२० । तलजम् । ३० । तद्युतिजम् । २७० । एपामैक्यम् । ४२० । षड्भिः । ६ । हृतं जातं समफलम् । ७० । वेध । ७ । हतं जातं खातफलं घनहस्ताः । ४९० । द्वितीयोदाहरणम् । खातेऽथ तिग्मकरतुल्यचतु- र्भुजे च किं स्यात् फलं नवमितः किल यत्र वेधः । वृत्ते तथैव दशविस्तृतिपञ्चवेधे सूचीफलं वद तयोश्च पृथक् पृखङ्मे ॥ न्यासः भुजः । १२ । वेधः । ९ जातं यथोक्त करणेन खातफलं घनहस्ताः । १२९६ । सूचीफलम् । ४३२ । वृत्तखातदर्शनाय । न्यासः व्यासः । १० । वेधः । ५ । अत्र सूक्ष्मपरिधिः ३९२७/१२५ सूक्ष्मक्षेत्रफलम् ३९२७/५ वेधगुणं जातं सूक्ष्मखातफलं ३९/१०/२७ सूक्ष्मसूची- फलं १३०९/१० यद्वा स्थूलखातफलं २७५०/७ सूची फलं स्थूलं वा २७५/२१ ।” कुण्डशब्दे उदा० । ३ कूपे निघ० । ४ खननकर्ममात्रे त्रि० “खातखुरैर्मुद्गभुजां विपप्रथे” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2474-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खातं, क्ली, (खन्यते इति । खन् + कर्म्मणि क्तः ।) पुष्करिणी । इत्यमरः । १ । १० । २७ ॥ तस्य परिमाणं यथा, -- शतेन धनुर्भिः पुष्करिणी त्रिभिः शतैर्दीर्घिकाचतुर्भिद्रोणः पञ्चभि- स्तडागः द्रोणदशगुणा वापीति ॥ “चतुर्विंशाङ्गुलो हस्तो धनुस्तच्चतुरुत्तरः । शतधन्वन्तरञ्चैव तावत् पुष्करिणी शुभा । एतत्पञ्चगुणः प्रोक्तस्तडाग इति निर्णयः ॥” इति नव्यवर्द्ध्वमानधृतो वशिष्ठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-281-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खात" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें