🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:04:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरायम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जर+आयम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जर

अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना

संस्कृत: वयोहानौ

अंग्रेज़ी: to grow old

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. जर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. जर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जॄ (चुरादिगण) · अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना (वयोहानौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजरतात् / जरताद् / जरतु / जारयतात् / जारयताद् / जारयतुजरताम् / जारयताम्जरन्तु / जारयन्तु
मध्यमजर / जरतात् / जरताद् / जारय / जारयतात् / जारयताद्जरतम् / जारयतम्जरत / जारयत
उत्तमजराणि / जारयाणिजराव / जारयावजराम / जारयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जरति · लट् (आत्मने.): जारयते · लिट्: जजार · लिट् (आत्मने.): जारयाञ्चक्रे · लुट्: जरिता · लुट् (आत्मने.): जारयिता · लृट्: जरिष्यति · लृट् (आत्मने.): जारयिष्यते · लोट्: जरतात् · लोट् (आत्मने.): जारयताम् · लङ्: अजरत् · लङ् (आत्मने.): अजारयत · विधिलिङ्: जरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): जारयेत · आशीर्लिङ्: जार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जारयिषीष्ट · लुङ्: अजरत् · लुङ् (आत्मने.): अजीजरत · लृङ्: अजरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अजारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जरण · ण्वुल्: जारकः · तृच्: जरीता · यत्: जार्यः · ण्यत्: जार्यः · तव्य: जरीतव्यः · अनीयर्: जरणीयः · क्त: जीर्णः · क्तवतु: जीर्णवान् · शतृ: जरन् · स्य-शतृ: जरीष्यन् · शानच्: जारयमाणः · क्त्वा: जरीत्वा · ल्यप्: प्रजीर्य · तुमुन्: जरीतुम् · णमुल्: जारम् · क्तिन्: जीर्णि · क्वसु: जिजीर्वान्

आयम

अर्थ: उपवास रखना, न खाना

संस्कृत: अपरिवेषणे

अंग्रेज़ी: to fast, to avoid eating

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + यम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — यम् (भ्वादिगण) · अर्थ: उपवास रखना, न खाना (अपरिवेषणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयमतात् / यमताद् / यमतुयमताम्यमन्तु
मध्यमयम / यमतात् / यमताद्यमतम्यमत
उत्तमयमानियमावयमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: यमति · लिट्: ययाम · लुट्: यमिता · लृट्: यमिष्यति · लोट्: यमतात् · लङ्: अयमत् · विधिलिङ्: यमेत् · आशीर्लिङ्: यम्यात् · लुङ्: अयंसीत् · लृङ्: अयमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यमन · ण्वुल्: यमकः · तृच्: यमिता · यत्: यम्यः · तव्य: यमितव्यः · अनीयर्: यमनीयः · क्त: यमितः · क्तवतु: यमितवान् · शतृ: यमन् · स्य-शतृ: यमिष्यन् · क्त्वा: यमित्वा · ल्यप्: प्रयम्य · तुमुन्: यमितुम् · णमुल्: यमम् · घञ्: यमः · क्तिन्: यान्ति · क्वसु: येमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जॄ
जॄ
jṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जॄ (cf. √ जुर्) cl. 1. P. (3. pl. जरन्ति; Impv. 2. du. जरतम्; p. जरत् See s.v.) to make old or decrepit, RV. vi, 24, 7; to cause to grow old, vii, 67, 10; (√ 1. जृ) to humiliate, L. : cl. 4. P. जीर्यति (AV. &c.; also Ā. ˚ते; p. जीर्यत्, rarely ˚यमाण; once cl. 1. Ā. Subj. 3. pl. जरन्त, RV. x, 31, 7; cl. 9. जृणाति, Dhātup. xxxi, 24; cl. 10. जारयति, xxxiv, 9; pf. जजार, AV. x, 8, 26 &c.; once जागार, v, 19, 10; 3. pl. जजरुर् and जेरुर्, Pāṇ. vi, 4, 124; aor. अजरत् and अजारीत्, iii, 1, 38; Subj. 3. pl. जारिषुर्, RV.; fut. 1st जरिता and ˚रीता, Vop. xi, 2; ind.p. ˚रित्वा and ˚रीत्वा, Pāṇ. vii, 2, 55) to grow old, become decrepit, decay, wear out, wither, be consumed, break up, perish, RV.; AV. &c.; to be dissolved or digested, Yājñ. ii, 111; MBh. i, 1331; Suśr.; VarBṛS.; Bhaṭṭ.; : Caus. जरयति (ep. also Ā. ˚ते; p. ˚रयत्, RV. [once, जर्˚, i, 124, 10] &c.) to make old, wear out, consume, RV.; TS. iv; KaṭhUp.; MBh. &c.; to digest, MBh.; R.; Car. i, 21; to cause to be digested, MBh. xii; R.; BhP.
2. जॄ (= √ गॄ) cl. 1. Ā. जरते (p. जरमाण) to crackle (as fire), RV.; (Naigh. iii, 14) to call out to, address, invoke, praise, RV.; cf. γῆρυς.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जॄ {vI.v} {c1c} {c4c} {c9c} P., {c10c} U. (जरति, जीर्यति, जृणाति, जारयति-ते, जजार, जारयामास, अजरत् अजारीत्, अजीजरत्, -जरि-री-तुं, जीर्ण or जारित) 1 To grow old, wear out, wither away, decay; जीर्यंते जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः । जीर्यतश्चक्षुषी श्रोत्रे तृष्णैका तरुणायते Pt. 5. 16; Bk. 9. 41. --2 To perish, be consumed (fig. [] also); अजारीदिव च प्रज्ञा बलं शोकात्तथाऽजरत् Bk. 6. 30; जेरुराशा दशास्यस्य 14. 112. --3 To be dissolved or digested; जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् Chāṇ. 79; उदरे चाजरन्नन्ये Bk. 15. 150. --4 To break up or fall to pieces. --Caus. (ज-जा-र यति) 1 To make old, wear out, consume. --2 To cause to be digested; to digest. {vII.v} {c1c} A. (जरते) Ved. 1 To move, approach, come near. --2 To crackle (as fire). --3 To roar. --4 To call out to, invoke, praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जॄ जरायां दिवा० पर० अक० सेट् जीर्य्यति इरित् । अजरत् अजारीत् । जीर्णः षित् । जरा । घटादि० । जरयति । “या न जीर्य्यति जीर्य्यतः” नीतभा० जीर्य्यते रतृन् । जरन् । जजार । जरीता जीर्णः । “जरि- तॄणां सतां भुवां सूतये” बामदेव्यगानमन्त्रः ।
जॄ जरायां वा चुरा० उभ० पक्षे क्य्रादि० प्वादि० अक० सेट् । घटा० । जरयति ते अजीजरत् त । जृणाति । इरत् अजरत्--अजारीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3144,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जॄ, इर् ष म य ज्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं-अकं-अनिट् ।) इर्, अजरत् अजा- रीत् । ष, जरा । म, जरयति । य, जीर्य्यति । ज्यानं गतबहुवयोभावः । इति दुर्गादासः ॥
जॄ, गि कि ज्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां- चुरांपक्षे भ्वां-च-परं-अकं-नेट् ।) गि, जॄणाति जीर्णः जीर्णिः । कि, जारयति जरति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरजॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | जर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आयमआ + यम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जर 📚 ➤ वृद्ध होना, जीर्ण होना
संस्कृत: वयोहानौ

आयम 📚 ➤ उपवास रखना, न खाना
संस्कृत: अपरिवेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जॄ 📚(cf. √ जुर्) cl. 1. P. (3. pl. जरन्ति; Impv. 2. du. जरतम्; p. जरत् …🔵🟣🟢🟤
यम् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 15) यच्छति (Ved. also ˚ते, and Ved. ep. यम…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
जरायमजर + आयमदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें