🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:12:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दरमन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दरम्+अन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दरम्

अर्थ: फाड़ने वाला, चीरने वाला

संस्कृत: भयम्, बिलम् · पर्याय: त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय

व्युत्पत्ति: दृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. दर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्ययम्
  5. दॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादरःदरौदराः
द्वितीयादरम्दरौदरान्
तृतीयादरेणदराभ्याम्दरैः
चतुर्थीदरायदराभ्याम्दरेभ्यः
पञ्चमीदरात् / दराद्दराभ्याम्दरेभ्यः
षष्ठीदरस्यदरयोःदराणाम्
सप्तमीदरेदरयोःदरेषु
सम्बोधनहे दरहे दरौहे दराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अन

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  2. अन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनःअनौअनाः
द्वितीयाअनम्अनौअनान्
तृतीयाअनेनअनाभ्याम्अनैः
चतुर्थीअनायअनाभ्याम्अनेभ्यः
पञ्चमीअनात् / अनाद्अनाभ्याम्अनेभ्यः
षष्ठीअनस्यअनयोःअनानाम्
सप्तमीअनेअनयोःअनेषु
सम्बोधनहे अनहे अनौहे अनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनितिअनितःअनन्ति
मध्यमअनिषिअनिथःअनिथ
उत्तमअनिमिअनिवःअनिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दर
दर
dara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शंख ।
२. गड्ढा । दरार ।
३. गुफा । कंदरा ।
४. फाड़ने की क्रिया । विदारण । जैसे, पुरंदर ।
५. डर । भय । खौफ । उ॰— (क) भववारिधि मंदर, परमं दर । बारय, तारय संसृति दुस्तर ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) दर जु कहत कवि शख कौ दर ईषत को नाम । दर डरते राखों कुँवर मोहन गिरधर श्याम ।—नंददास (शब्द॰) । (ग) साघ्वस दर आतंक भय भीत भीर भी त्रास । डरत सहचरी सकुच तें गई कुँवरि के पास ।— नंददास (शब्द॰) ।
दर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰दल] सेना । समूह । दल । उ॰— (क) पलटा जनु वर्षा ऋतुराजा । जनु आसाढ़ आवै दर साजा ।— जायसी (शब्द॰) । (ख) दूतन कहा आय जहाँ राजा । चढ़ा तुर्क आवै दर साजा ।— जायसी (शब्द॰)
दर ३ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] द्वार । दरवाजा । उ॰— माया नटिन लकुटि कर लोने कोटिक नाच नचावै । दर दर लोभ लागि लै ड़ोलति नाना स्वाँग कराबै ।—सूर (शब्द॰) । मुहा॰— दर दर मारा मारा फिरना = कार्यसिद्धि या पेट पालने के लिये एक घर से दूसरे घर फिरना । दुर्दशाग्रस्त होकर घुमना ।
दर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्थल, हिं॰ थल, थर अथवा फा॰ दर]
१. जगह । स्थान ।
२. वह स्थान जहाँ जुलाई ताने की डंडियाँ गाड़ते हैं ।
दर ५ संज्ञा स्त्री॰
१. भाव । विर्ख । जैसे,— कामज की दर आजकल े बहुत बढ़ गई है ।
२. प्रमाण । ठीक ठिकाना । जैसे,—उसकी बात की कोई दर नहीं ।
३. कदर । प्रातिष्ठा । महत्व । महिमा । उ॰— सिर केतु सुहावन फरहरैं जोहि लखि पर दल थरहरै । सुरराज केतु की दप हरै जादव जोधा डर हरै ।—गोपाल (शब्द॰) ।
दर ६ वि॰ [सं॰] किंचित् । थोड़ा । जरा सा ।
दर † ७ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दारु (= लकड़ी)] ईख । इक्षु । ऊख । उ॰— कारन ते कारज है नीका । जथा कंद ते दर रस फीका ।— विश्राम (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर mfn. (Pāṇ. iii, 3, 58) (√ दॄ) ifc., cleaving, breaking See पुरं-दर, भगं-
दर m. (g. अर्धर्चादि, उञ्छादि) = ˚री, R. ii, 96, 4
a conch-shell, BhP. i, v f., x; Kramadīp.
the navel, Gal.
‘stream’, see असृग्-
fear, MBh. v, 4622
दर n. poison (v.l. धर), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर a. [दॄ-अप्] 1 Tearing, rending, &c. (at the end of comp.). --2 Little, small. --रः, --रं 1 A cave, cavity, hole. --2 A conch-shell. --रः 1 Fear, terror, dread; सा दरं पृतना निन्ये हीयमाना रसादरं Śi. 19. 23; न जातहार्देन न विद्विषा दरः Ki. 1. 33. --2 A stream. --रं ind. A little, slightly (in comp.); दरमीलन्नयना निरीक्षते Bv. 2. 182, 7; दरविगलितमल्लीवल्लिचंचत्पराग &c. Gīt. 1; so दरदलित-विकसित U. 4; Māl. 3. --Comp. --तिमिरं the darkness of fear; हरति दरतिमिरमतिघोरं Gīt. 10. --द a. causing fear. --दः, --दं vermilion. --वरः, --इंद्रः Viṣṇu's conch (पांचजन्य.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर अव्य० दॄ--भये अप् । १ ईषदर्थे । २ भये, ३ गर्त्ते चपुंन० । अमरः “दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे” नैषधम् “दरमीलन्नयनानिरीक्षते” रसगङ्गा० । “न जात- हार्द्देन न विद्विषादाः” किरा० । ४ कन्दरे पुंस्त्री० स्त्रीत्वे ङीप् । “दरीगृहोत्सङ्कनिषक्तभासः” । “दरीमुखो त्वितेन समीरणेन” कुमा० । ५ शङ्खे शब्दार्थचि० । “स उच्चकाशे धवलो दरोदरीप्युरुक्रमस्याधरशीणशीणि- मेति” भाग० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3471,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर, व्य, (दीर्य्यते इति । दॄ + अप् ।) ईषदर्थः । इति मेदिनी । रे, ४७ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ३०० । “दरतरलेऽक्षिणि वक्षसि दरोन्नते तव मुखे च दरहसिते । आस्तां कुसुमं वीरः स्मरोऽधुना चित्रधनु- षापि ॥” “अक्षिणि नेत्रे ईषच्चञ्चले सति । तवेषदुन्नमिते वक्षसि मुखे च किञ्चिद्धसितवति सति ।” इति तट्टीका ॥)
दरं, क्ली, शङ्खः । यथा । विष्णुं वन्दे दरकमल- कौमोदकीचक्रपाणिमिति क्रमदीपिका ॥
दरः, पुं क्ली, (दीर्य्यते वक्षोऽनेन । दॄ + “ग्रहवृदॄ- निश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) भयम् । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । २९५ । “दरनिद्राणस्यापि स्मरस्य शिल्पेन निर्गता- सून् मे । मुग्धे ! तव दृष्टिरसावर्ज्जुनयन्त्रेषुरिव हन्ति ॥”) गर्त्तः । इत्यमरः । ३ । ३ । १८४ ॥ (शङ्खः । यथा, भागवते । १ । ११ । २ । “स उच्चकाशे धवलोदरो दरो- ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमानः करकञ्जसंपुटे यथाब्जषण्डे कलहंस उत्स्वनः ॥”) कन्दरे, पुं स्त्री । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (स्त्रियां ङीप् । यथा, ऋतुसंहारे । १ । २५ । “ध्वनति पवनविद्धः पर्व्वतानां दरीषु स्फुटति पटुनिनादः शुष्कवंशस्थलीषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दरम्दर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दॄ + अप्)
अन्य सम्भावना: दर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
अनअन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दरम् 📚 ➤ फाड़ने वाला, चीरने वाला
संस्कृत: भयम्, बिलम् · पर्याय: त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय

अन 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दर 📚शंख🟠🔵🟣🟢🟤
अन 📚पु क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दर
भय के नाम (१.७.२२) — त्रास, भीति, साध्वस, भय
अन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
दरमनदरम् + अनहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दरम्: दॄ + अप् — भाववाचक कृदन्त
  • अन: अन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें