🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:59:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नगदंती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

न-+गदम्+ती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गदम्

अर्थ: बोलना, भाषण

संस्कृत: कृष्णानुजः, रोगः · पर्याय: रुज्, रुजा, उपताप, रोग, व्याधि

व्युत्पत्ति: गद्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — गद + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. गद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. गद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. गद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागदःगदौगदाः
द्वितीयागदम्गदौगदान्
तृतीयागदेनगदाभ्याम्गदैः
चतुर्थीगदायगदाभ्याम्गदेभ्यः
पञ्चमीगदात् / गदाद्गदाभ्याम्गदेभ्यः
षष्ठीगदस्यगदयोःगदानाम्
सप्तमीगदेगदयोःगदेषु
सम्बोधनहे गदहे गदौहे गदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ती

अर्थ: जाना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्
  2. ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्
  3. ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिःतीतयः
द्वितीयातिम्तीतीः
तृतीयात्यातिभ्याम्तिभिः
चतुर्थीतये / त्यैतिभ्याम्तिभ्यः
पञ्चमीतेः / त्याःतिभ्याम्तिभ्यः
षष्ठीतेः / त्याःत्योःतीनाम्
सप्तमीतौ / त्याम्त्योःतिषु
सम्बोधनहे तेहे तीहे तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअयतेअयेतेअयन्ते
मध्यमअयसेअयेथेअयध्वे
उत्तमअयेअयावहेअयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अयते · लिट् (आत्मने.): अयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): अयिता · लृट् (आत्मने.): अयिष्यते · लोट् (आत्मने.): अयताम् · लङ् (आत्मने.): आयत · विधिलिङ् (आत्मने.): अयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: अयिता · ण्यत्: आय्यः · तव्य: अयितव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: अयितः · क्तवतु: अयितवान् · शानच्: अयमानः · क्त्वा: अयित्वा · ल्यप्: प्लाय्य · तुमुन्: अयितुम् · णमुल्: आयम् · घञ्: आयः · क्तिन्: ति · क्वसु: अयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गद
गद
gada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोग ।
२. विष ।
३. श्रीकृष्णचंद्र का छोटा भाई । यह भगवान् का भक्त था । उ॰—सात्यकि दानपती कृतवर्मा । गद उल्मुक निसठहु धृत वर्मा ।—रघुराज (शब्द॰) । यौ॰—गदाग्रज = कृष्ण । गदबंधु = कृष्ण । उ॰—चल्यो द्रुपद नृप विसद घोर मदमत्त बीर बर । सँग पदचर हय दुरद हिये गदबंधु बैर धर ।—गोपाल (शब्द॰) ।
४. रामचंद्र जी की सेना का सेनापति एक वानर । उ॰—संग नील नल कुमुद गद जामवंत जुवराजु । चले राम पद नाइ सिर सगुन सुमंगल साजु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. एक असुर का नाम ।
६. गर्जन । गड़गड़ाहट । मेघध्वनि [को॰] ।
गद २ संज्ञा पुं॰ [अनु॰]
१. वह शब्द जो किसी गुलगुली वस्तु पर गुलगुली वस्तु का आघात लगने से होता है । जैसे,—पीठ पर गेंद गद से गिरा । यौ॰—गदागद = एक के ऊपर एक । लगातर (आघात) ।
२. स्थूलता । मोटापन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गद m. a sentence, MBh. i, 1787
disease, sickness, Suśr.; Ragh. &c.
N. of a son of Vasu-deva and younger brother of Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; BhP.
of another son of Vasu-deva by a different mother, ix, 24, 51
गद n. poison, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गदः [गद्-अच्] 1 Speaking, speech. --2 A sentence. --3 Disease, sickness; असाध्यः कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा Śi. 2. 84; जनपदे न गदः पदमादधौ R. 9. 4, 17. 81. --4 Thunder. --दं A kind of poison. --Comp. --अगदौ (du.) the two Aśvins, physicians of gods. --अग्रजः an epithet of Kṛṣṇa; Śi. 2. 69. --अग्रणीः the chief of all diseases. i. e. consumption. --अंबरः a cloud. --अरातिः a drug, medicament. --गदं indistinct utterance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गद मेघध्वनौ अद० चुरा० उभ० अक० सेट् । गदयति ते अजगदत् त । गदयां बभूव आस चकार चक्रे ।
गद व्यक्तभाषणे भ्वा० पर० सक० सेट् । गदति अगादीत्- अगदीत् जगाद । गदितं गदः । गद्यं निगाद्यम् । प्रणिगदति + प्रण्यगदत् । “जगादाग्रे गदाग्रजम्” माघः । “यश्च सायं सदा चैवं श्लोकमेक जगाद ह” भा० व० ६७ अ० । “अथ जगदुरनीचैराशिषस्तस्य विप्राः” भट्टिः । “शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी” रघु । “अन्तर्वाष्पभरो- परोधि गदितम्” शकु० । “विस्तरात् गदते मम” देवीमा० । [] नि + नितरां कथने । “निगदामि यथा युक्तं पुराणाश्रयसें युतम्” भा० आ० ५ अ० । “पौरा निवर्त्तध्वमिति न्य- गादीत्” भट्टिः । “मखांशभाजां प्रथमो मनीषि- भिस्त्वमेव देवेन्द्र! यदा निगद्यसे” रघुः । “न नैषध कार्य्यमिदं निगाद्यम्” नैष० । भावे वा अप् । निगादः निगदः । चतुर्थ्यन्ततयोच्चारणे च । “प्रतिनिगद्य होमः” कात्या० श्रौ० ६, १०२६ । “देवतां प्रति निगद्य देवतापदं चतुर्थ्यन्यमुच्चार्य्य स्वाहाकारेण होमः” कर्कः । प्रति + प्रत्युत्तरकथने । “आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्नं प्रति- जगाद ह” भा० आनु० ३२४ अ० । वि + विरुद्धोक्तौ । “न हि निम्बात् स्रवेत् क्षौद्र लोके वि- गदितं वचः” रामा० अयो० ३५ अ० ।
गद पु० गद--अच् । १ रोगे अमरः । “व्रणोत्थानाञ्च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् । प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेच- नम् । चिकित्सा तद्गदानाञ्च” सुश्रुतः । “येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः!” सुश्रु० । “असाध्यं कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा” माघः । गद--अभ्रध्वनौ भावे अच् । २ मेघध्वनौ । शब्दक० भाषणार्थकतोक्तिश्चिन्त्या हलन्तत्वात् ततो भावे घञ एवानुशासनात् नावेवोपगदेऽपोविधानात् । ३ रो- हिणीगर्भजाते वसुदुवपुत्रभेदे पु० । “बलं गदं सार- णञ्च दुर्मदं विपुलम् ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत्” भाग० ९, १४ अ० । “हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः । आसते कुशलं कच्चित्” भा० १ । १२१४, २८ । चलितानकदुन्दुभिः पुरः सबलस्त्वं सह सारणेन तम् । समितौ रमसादुपागतः सगदः सम्प्रतिपत्तुमर्हसि” माघः “जगादाग्रे गदाग्रजम्” माघः । कु(ड) ४ कुष्ठे विषभेदे न० राजनि० । गदाख्य- गदाह्वयादयोऽप्यत्र । ५ असुरभेदे पु० । गदाशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2516,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गद, त् क अभ्रध्वनौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-अकं-सेट् ।) अभ्रध्वनौ मेघकर्त्तृक- शब्दे । गदयति मेघः । इति दुर्गादासः ॥
गद, भाषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- सेट् ।) गदति । सारङ्गं कतिचिच्च संजगदिरे इति गणकृतानित्यत्वात् । इति दुर्गादासः ॥
गदं, क्ली, (गद्यते पीड्यतेऽस्मादनेन वा । गद + अपादाने करणे वा अप् ।) विषम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
गदः, पुं, (गद्यते रुज्यतेऽनेन गदयति वा । गद + करणे अप् । कर्त्तरि णिच् अच् वा ।) रोगः । (यथा, हारीते चिकित्सितस्थाने द्बितीयेऽध्याये । “शत्रुः स्थानबलं प्राप्य विक्रमं कुरुते बली । तथा धान्वन्तरं प्राप्य विक्रमं कुरुते गदः ॥ “यावत् स्थानं समाश्रित्य विकारं कुरुते गदः । तावत्तस्य प्रतीकारः स्थानत्यागाद्बलीयसः ॥”) श्रीकृष्णभ्राता । इति हेमचन्द्रः । ३ । १२७ ॥ (यथा, भागवते । १ । १४ । २८ । “हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदशारणाः ॥”) भाषणञ्च । (औषधम् । यथा, महाभारते । १ । ४३ । २१ । “अथ श्रुश्राव गच्छन् स तक्षको जगतीपतिम् । मन्त्रैर्गदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ॥” असुरविशेषः । यथा, वायुपुराणे ५ अध्याये “गदो नामासुरो ह्यासीत् वज्राद्वज्रतरो दृढः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-299-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
न-गदम्समास: न + गद नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: गद (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गद + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — गद + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | गद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
तीति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: ति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन् | ति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अय् + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नगदम् 📚न 📚गद ➤ न (निषेधात्मक अव्यय, ’नहीं’ ’न तो’ ’न’ का समानार्थक,…) + गद (बोलना, भाषण)
संस्कृत: कृष्णानुजः, रोगः · पर्याय: रुज्, रुजा, उपताप, रोग, व्याधि

ती 📚 ➤ जाना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गद 📚रोग🟠🔵🟣🟢🟤
ति 📚पु वि॰ वह । ति न नगरि ना नागरी, प्रति पद हंसक हीन ।—केशव (शब्द॰)🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गद
रोग (२.६.५१) — रुज्, रुजा, उपताप, रोग, व्याधि, आमय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
नगदंतीगदम् + तीअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

  • न-गदम् = न + गदम् नञ्-तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • गदम्: गद + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • ती: अय् + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें