🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:02:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निम्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निम्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निम्न

अर्थ: गहरा, नीचा

संस्कृत: पर्याय: गभीर, गम्भीर

व्युत्पत्ति: नि+म्ना+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निम्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निम्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निम्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिम्नःनिम्नौनिम्नाः
द्वितीयानिम्नम्निम्नौनिम्नान्
तृतीयानिम्नेननिम्नाभ्याम्निम्नैः
चतुर्थीनिम्नायनिम्नाभ्याम्निम्नेभ्यः
पञ्चमीनिम्नात् / निम्नाद्निम्नाभ्याम्निम्नेभ्यः
षष्ठीनिम्नस्यनिम्नयोःनिम्नानाम्
सप्तमीनिम्नेनिम्नयोःनिम्नेषु
सम्बोधनहे निम्नहे निम्नौहे निम्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निम्न
निम्न
nimna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निम्न वि॰ [सं॰]
१. नीचा ।
२. गहरा । गंभीर । यौ॰—निम्नवर्ग = समाज का निचला या पिछड़ा हुआ वर्ग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निम्न n. (fr. नि, or √ नम् ?) depth, low ground, cavity, depression, RV. &c. &c. (˚नैस् ind. downwards, x, 78, 5; 148, 5)
निम्न mf(आ)n. deep (lit. and fig.), low, depressed, sunk, Var.; Kāv. &c.
(ifc.) inclined towards, L.
निम्न m. N. of a prince, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निम्न a. 1 Deep(lit. and fig.); चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः Me. 82; Rs. 5. 12; Śi. 10. 58. --2 Low, depressed. --म्न 1 Depth, low ground, low land; (कः) पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत् Ku. 5. 5; न च निम्नादिव सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयं Ś. 3. 1; Y. 2. 151; Rs. 2. 13. --2 A slope, declivity. --3 [] A gap, chasm in the ground. --4 A depression, low part; जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभिः Māl. 4. 10. --Comp. --उन्नत a. low and high, depressed and elevated, uneven. --गतं a low place. --गा a river, a mountain-stream: R. 8. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निम्न त्रि० नि + म्ना--क । १ नीचे २ गभीरे (नावाल) अमरः । “पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत्” कुमा० “आपो न निम्नैरुदभिर्जिगत्नवः” ऋ० १० । ७८ । ५ “प्रयाति नि- म्नामिमुखं नवोदकम्” ऋतुसं० । वृक्षादिषु लतावेष्टना- ज्जाते २ चिह्नभेदे शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4076,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निम्नं, त्रि, निकृष्टा म्ना अभ्यासः शीलमत्र । (यद्वा, निकृष्टं म्नातीति । म्ना + कः ।) नीचम् । निचु इति नावाल इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । गभीरम् २ गम्भीरम् ३ । इत्यमरः । १ । १० । १५ ॥ गभीरकम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ५ । “क ईप्सितार्थस्थिरनिश्चयं मनः पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत् ॥” पुं, अनमित्रपुत्त्रः । स तु सत्राजितप्रसेनयोः पिता । यथा, भागवते । ९ । २४ । १२ । “शिनिस्तस्यानमित्रश्च निम्नोऽभूदनमित्रतः । सत्राजितः प्रसेनश्च निम्नस्याथासतुः सुतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-885-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निम्न" आता है (17)
अमुख्य जो मुख्य न हो । अप्रधान । गौण । निम्नअश्लाघ्य जो शलाघ्य न हो । अप्रशंसनीय । जो सरा हने योग्य न हो । निम्न । निंद्यक्षुद्रक क्षुद्र । निम्नअनुच पु वि॰ जो ऊँचा या श्रेष्ठ न हो । अश्रेष्ठ । निम्न । नीचखाला नीचा । निम्न । मुहा॰—खालाऊँचा = (१) जो समतल न हो । (२) भला बुरा या हान…लोअर नीचे का । निम्नबाजारण पु वि॰ बाजारू । निम्नअंघ्रिज क्षुद्रष । निम्नबहिव्यसनी लंपट । क्षुद्र । अविनयी । निम्नइत्वर क्रुरकर्मा । क्रुरलालाटिक ललाट संबंधीनीचा जिसके तल से उसके आस पास का तल ऊँचा हो । जो कुछ उतार या गहराई पर हो । ग…रिप्र पातकअपुष्कल बहुत नहीं । थोडा़यवीयान् सब से छोटा । लघुतम । कनिष्ठतमगहरा (पानी) जिसमें जमीन बहुत अंदर जाकर मिले । जिसकी थाह बहुत नीचे हो । गंभी…पस्त हारा हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निम्ननिम्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निम्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निम्न 📚 ➤ गहरा, नीचा
संस्कृत: पर्याय: गभीर, गम्भीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निम्न 📚नीचा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निम्न
गहरा (१.१०.१५) — गभीर, गम्भीर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • निम्न: नि+म्ना+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें