🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:15:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निम्न
nimna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निम्न वि॰ [सं॰]
१. नीचा ।
२. गहरा । गंभीर । यौ॰—निम्नवर्ग = समाज का निचला या पिछड़ा हुआ वर्ग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निम्न n. (fr. नि, or √ नम् ?) depth, low ground, cavity, depression, RV. &c. &c. (˚नैस् ind. downwards, x, 78, 5; 148, 5)
निम्न mf(आ)n. deep (lit. and fig.), low, depressed, sunk, Var.; Kāv. &c.
(ifc.) inclined towards, L.
निम्न m. N. of a prince, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निम्न a. 1 Deep(lit. and fig.); चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः Me. 82; Rs. 5. 12; Śi. 10. 58. --2 Low, depressed. --म्न 1 Depth, low ground, low land; (कः) पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत् Ku. 5. 5; न च निम्नादिव सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयं Ś. 3. 1; Y. 2. 151; Rs. 2. 13. --2 A slope, declivity. --3 [] A gap, chasm in the ground. --4 A depression, low part; जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभिः Māl. 4. 10. --Comp. --उन्नत a. low and high, depressed and elevated, uneven. --गतं a low place. --गा a river, a mountain-stream: R. 8. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निम्न त्रि० नि + म्ना--क । १ नीचे २ गभीरे (नावाल) अमरः । “पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत्” कुमा० “आपो न निम्नैरुदभिर्जिगत्नवः” ऋ० १० । ७८ । ५ “प्रयाति नि- म्नामिमुखं नवोदकम्” ऋतुसं० । वृक्षादिषु लतावेष्टना- ज्जाते २ चिह्नभेदे शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4076,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निम्नं, त्रि, निकृष्टा म्ना अभ्यासः शीलमत्र । (यद्वा, निकृष्टं म्नातीति । म्ना + कः ।) नीचम् । निचु इति नावाल इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । गभीरम् २ गम्भीरम् ३ । इत्यमरः । १ । १० । १५ ॥ गभीरकम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ५ । “क ईप्सितार्थस्थिरनिश्चयं मनः पयश्च निम्नाभिमुखं प्रतीपयेत् ॥” पुं, अनमित्रपुत्त्रः । स तु सत्राजितप्रसेनयोः पिता । यथा, भागवते । ९ । २४ । १२ । “शिनिस्तस्यानमित्रश्च निम्नोऽभूदनमित्रतः । सत्राजितः प्रसेनश्च निम्नस्याथासतुः सुतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-885-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निम्न" आता है (17)
अमुख्य जो मुख्य न हो । अप्रधान । गौण । निम्नअश्लाघ्य जो शलाघ्य न हो । अप्रशंसनीय । जो सरा हने योग्य न हो । निम्न । निंद्यक्षुद्रक क्षुद्र । निम्नअनुच पु वि॰ जो ऊँचा या श्रेष्ठ न हो । अश्रेष्ठ । निम्न । नीचखाला नीचा । निम्न । मुहा॰—खालाऊँचा = (१) जो समतल न हो । (२) भला बुरा या हान…लोअर नीचे का । निम्नबाजारण पु वि॰ बाजारू । निम्नअंघ्रिज क्षुद्रष । निम्नबहिव्यसनी लंपट । क्षुद्र । अविनयी । निम्नइत्वर क्रुरकर्मा । क्रुरलालाटिक ललाट संबंधीनीचा जिसके तल से उसके आस पास का तल ऊँचा हो । जो कुछ उतार या गहराई पर हो । ग…रिप्र पातकअपुष्कल बहुत नहीं । थोडा़यवीयान् सब से छोटा । लघुतम । कनिष्ठतमगहरा (पानी) जिसमें जमीन बहुत अंदर जाकर मिले । जिसकी थाह बहुत नीचे हो । गंभी…पस्त हारा हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें