🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:24:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंभीर
gaṃbhīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंभीर १ वि॰ [सं॰ गम्भीर]
१. जिसकी थाह जल्दी न मिले । नीचा । गहरा । जैसे, गंभीर नद ।
२. जिसमें जल्दी घुस न सकें । घना । गहन ।
३. जिसके अर्थ तक पहुँचना कठिन हो । गूढ़ । जटिल । जैसे, गंभीर विचार ।
४. घोर । भारी । जैसे, गंभीर निनाद ।
२. शांत । सौम्य । जैसे,—वह बड़ा गंभीर आदमी है ।
गंभीर २ संज्ञा पुं॰
१. जंभीरी नीबू ।
२. कमल ।
३. ऋग्वेद में एक प्रकार का मंत्र ।
४. शिव ।
२. एक राग जो श्रीराग का पुत्र माना जाता है । हनुमत् के मत से यह हिंडोल राग का पुत्र है । वात रोग का एक भेद । उ॰—यह वात रक्त चरक ने दो प्रकार का कहा है एक तो उत्तान दूसरा गंभीर ।—भाधव॰, पृ॰ १५१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गम्भीर mfn. = गभ्˚, RV. (only in the beginning of Pādas, six times), AV. &c. (in post-Vedic writings गम्भ्˚ is more used than गभ्˚; the deepness of a man's navel, voice, and character are praised together, VarBṛS. lxviii, 85; hence a person who is said to have a deep navel, voice, and character is called त्रि-गम्भीर mf(आ)n., MBh. iv, 254; v, 3939)
गम्भीर m. (= जम्भ्˚) the lemon tree, L.
a lotus, L.
a Mantra of the RV.; L.
(= गभ्˚) N. of a son of Bhautya, VP. (v.l.)
गम्भीर (अम्), n. ‘depth’, with जमद्-अग्नेः N. of a Sāman.
गम्भीर See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (346,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंभीर a. [गच्छति जलमत्र; गम्-ईरन् नि˚ भुगागमः] = गभीर q. v.; R. 1. 36; Me. 64, 66. --रः 1 A lotus. --2 A citron. --Comp. --वेदिन् a. restive (as an elephant); not minding the goad; अंकुशं द्विरदस्येव यंता गंभीरवेदिनः R. 4. 39, Śi. 5. 49 (see Malli. ad loc.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गम्भीर त्रि० गच्छति जलमत्र गम--ईरन् नि० भुगागमः । १ निम्नस्थाने अगाधे, अमरः । “धृतगम्भीरखनीखनी निम” नैष० । २ मन्द्रे शब्दे “स्निग्धगम्भीरनि- र्घोषमेकस्यन्दनमास्थितौ” रघुः । ३ गभीरार्थे च उणादि० । ४ जम्बीरे, ५ पद्मे, ६ ऋग्मन्त्रभेदे च पु० । “स्वरे सत्वे च नाभौ च त्रिषु गम्भीरता शुभा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2534,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गम्भीरं, त्रि, (गच्छति जलमत्र । “गभीर- गम्भीरौ ।” उणां । ४ । ३५ । इति गच्छते- रीरन् भश्चान्तादेशः नुमागमश्च ।) गभीरम् । इत्यमरः । १ । १० । १५ ॥ (यथा, गोः रामायणे । ५ । १ । ५० । “ततः सागरगम्भीरो वानरः पवनो जवे ॥”)
गम्भीरः, पुं, (गम् + “गभीरगम्भीरौ” उणां । ४ । ३५ । इति ईरन् भश्चान्तादेशः नुमागमश्च ।) जम्बीरः । षङ्कजम् । ऋङ्मन्त्रः । इत्युणादिकोषः ॥ (शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ५२ । “गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥” स्त्रियां, हिक्कारोगभेदः । यथा, सुश्रुते उत्तर- तन्त्रे ५० अध्याये । “नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी । शुष्कोष्ठकण्ठजिह्वास्यश्वासपार्श्वरुजाकरी । अनेकोपद्रवयुता गम्भीरा नाम सा स्मृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-307-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गम्भीर" आता है (25)
अक्षोभ्य धीर । शांत । गंभीरअचपल अचंचल । धीर । गंभीरपरिधीर अतिशय धीर । गंभीरअथग अगाध । गंभीर । अथाहविंझ पु वि॰ घना । गंभीर । गझिनअनवगाह अथाह । गंभीर । बहुत गहरासंजीदा जिसके व्यवहार या विचारों में गंभीरता हो । गंभीर । शांतधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाशांत जिसमें वेग, क्षोभ या क्रिया न हो । ठहरा हुआ । रुका हुआ । बंद । जैसे,—अ…निम्न नीचाउद्दाम बंधनरहितअपिच्छिल निर्मल । पंकहीन । स्वच्छअलघु जो लघु न हो । बड़ा । वजनीऊर्जित शक्तिशाली । बलवान्अमद जिसे मद न हो । मदरहित । अभिमान रहितहलीम मटर के डंठल जो बंबई की ओर काटकर चौपायों को खिलाए जाते हैंगरक पु ^१ वि॰अगाह पु वि॰अछोभ पु वि॰अथाह जिसकी थाह नहो । जिसकी गह— राई का अंत न हो । बहूत गहरा । अगाध जैसे—यहाँ…गरवी पु वि॰ स्त्री॰गरुअ † वि॰गहरा (पानी) जिसमें जमीन बहुत अंदर जाकर मिले । जिसकी थाह बहुत नीचे हो । गंभी…अचंचल जो चंचल न हो । चंचलतारहिन । स्थिर । ठहरा हुआगरुवा पु वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें