🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:20:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुनीवह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुनी+इव+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुनी

अर्थ: ऋषि, महात्मा, सन्त, भक्त, संन्यासी

संस्कृत: बुद्धः, मौनव्रतिः · पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

व्युत्पत्ति: मन् + इन्, उच्चै मनुते जानाति यः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुनि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. मुनि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. मुनि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. मुनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुनि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुनिःमुनीमुनयः
द्वितीयामुनिम्मुनीमुनीन्
तृतीयामुनिनामुनिभ्याम्मुनिभिः
चतुर्थीमुनयेमुनिभ्याम्मुनिभ्यः
पञ्चमीमुनेःमुनिभ्याम्मुनिभ्यः
षष्ठीमुनेःमुन्योःमुनीनाम्
सप्तमीमुनौमुन्योःमुनिषु
सम्बोधनहे मुनेहे मुनीहे मुनयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

इव

अर्थ: की तरह, जैसा कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुनि
मुनि
muni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मौनव्रती (2.7.46) वाचंयम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुनि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो मनन करे । ईश्वर, धर्म और सत्यासत्य आदि का सूक्ष्म वितचार करनेवाला व्यक्ति । मनन- शील महात्मा । जैसे, अंगिरा, पुलस्त्य, भृगु, कर्दम, पंचशिख आदि ।
२. तपस्वी । त्यागी । यौ॰—मुनिचीर, मुनिपट = वल्कल । मुनिव्रत = तपस्या ।
३. सात की संख्या । उ॰—तब प्रभु मुनि शर मारि गिरावा ।— (शब्द॰) ।
४. जिन या बुद्ध ।
५. पियाल या पयार का वृक्ष ।
६. पलास का वृक्ष ।
७. आठ वसुओं के अंतर्गत आप नामक वसु के पुत्र का नाम ।
८. क्रौंच द्वीप के एक देश का नाम ।
९. द्युतिमान् के सबसे वड़े पुत्र का नाम ।
१०. कुरु से एक पुत्र का नाम ।
११. अगस्त्य ऋषि (को॰) ।
१२. व्यास जी का नाम (को॰) ।
१३. महर्षि पाणिनि (को॰) ।
१४. आम्र वृक्ष (को॰) ।
१५. दौना । दमनक ।
मुनि २ संज्ञा स्त्री॰ दक्ष की एक कन्या जो कश्यप की सबसे बड़ी स्त्री थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुनि m. (accord. to Uṇ. iv, 122 fr. √ मन्) impulse, eagerness (?), RV. vii, 56, 8
(prob.) any one who is moved by inward impulse, an inspired or ecstatic person, enthusiast, RV.; AV.; Br.
a saint, sage, seer, ascetic, monk, devotee, hermit (esp. one who has taken the vow of silence), ŚBr. &c. &c. (with हृदयेषु स्थितः, the internal monitor or conscience, Mn. viii, 91)
a Brāhman of the highest (eighth) order, Hcat.
N. of a son of Kuru, MBh.
of a son of Dyuti-mat, MārkP.
of Vyāsa, Kir.
of Bharata, Sāh.
of Agastya, L.
of a Buddha or Arhat, Lalit.
of Pāṇini &c. (cf. -त्रय)
of other men, VP.
of various authors, Cat.
of various plants (Agati Grandiflora, Buchanania Latifolia, Butea Frondosa, Terminalia Catappa, the mango-tree and Artemisia Indica), L.
pl. ‘the celestial Munis’, N. of the seven stars of Ursa Major (and there fore a symbolical N. for the number ‘seven’), Var.; Sūryas.; Śrutab.
मुनि f. a female Muni (also ई), Uṇ. iv, 122, Sch.
N. of a daughter of Dakṣa (and wife of Kaśyapa), mother of a class of Gandharvas and Apsaras (cf. मौनेय), MBh.; Hariv.; Pur.
मुनि n. N. of a Varṣa (called after a royal Muni), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुनिः [मन्-इन् उच्च Uṇ. 4. 122] 1 A sage, a holy man, saint, devotee, an ascetic; मुनीनामप्यहं व्यासः Bg. 10. 37; दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते ॥ 2. 56; पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Ś. 2. 14; R. 1. 8, 3. 49. --2 N. of the sage Agastya. --3 Of Vyāsa. --4 Of Buddha. --5 of Pāṇini. --6 N. of several plants (पियालु, पराशर and दमनक). --7 The internal conscience (according to Kull. on Ms. 8. 91 ‘the supreme spirit’). --8 The mango-tree. --9 The the number ‘seven’. --pl. The seven sages. --Comp. --अन्नं (pl.) the food of ascetics. --इंद्रः {1} ‘the lord of the sages’, a great sage. {2} an epithet of Śākyamuni. {3} of Bharata. {4} of Śiva. --ईशः, --ईश्वरः {1} a great sage. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Buddha. --त्रयं ‘the triad of sages’, i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and Patanjali (who are considered to be inspired saints); मुनित्रयं नमस्कृत्य, or त्रिमुनि व्याकरणं Sk. --दारकः, --कुमारः a young sage. --द्रुमः the Śyonāka tree. --पित्तलं copper. --पुंगवः a great or eminent sage. --पुत्रकः {1} a wagtail. {2} the damanuka tree. --भेषजं {1} the fruit of the yellow myrobalan. {2} fasting. --वृत्ति a. leading an ascetic life; शैशवे मुनिवृत्तीनां R. 1. 8. --व्रतं an ascetic vow; Ku. 5. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुनि पु० मन--इन् पृषो० उत्वम् । “दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुणेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते” गीतोक्तलक्षणे स्थिरचित्ते वीतरागादौ जने । ते च मन्वत्रिविष्णुहारोतादय । २ सप्तसंख्यायाञ्च । ३ वङ्ग- सेनतरौ ४ जिने मेदि० । ५ पियालवृक्षे ६ पराशरवृक्षे हेमच० ७ दमनकद्धक्षे राजनि० । “मननान्मुनिरुच्यते” इत्युक्ते ८ मननयुते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4757,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुनिः, पुं, मनुते जानाति यः । (इति मन् + “मनेरुश्च ।” उणा० ४ । १२२ । इति इन् + अत उच्च ।) मौनव्रती । इत्यन्ये । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । वाचंयमः २ । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ । मौनी ३ व्रती ४ ऋषिः ५ शापास्त्रः ६ सत्यवाक् ७ । इति जटाधरः ॥ (यथा, नैषधे । १ । १३३ । “फलेन मूलेन च वारिभूरुहां मुनेरिवेत्थं मम यस्य वृत्तयः ॥”) लस्य लक्षणं यथा, -- “दुःखेष्वनुद्बिग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ * ॥ तस्य धर्म्मो यथा, -- [] ब्रह्मोवाच । “मुनिभिश्चरिता धर्म्मा उक्ता व्यास ! मया तव । यैर्विष्णुस्तुष्यते देवः सुखादिपरिभाविकः ॥ तर्पणेन च होमेन सन्ध्यया बन्दनेन च । प्राप्यते भगवान् विष्णुर्व्रर्म्मकामार्थमीक्षदः ॥ धर्म्मो विष्णुर्ब्रतो विष्णुः पूजा विष्णुस्तु तर्पणम् । होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलं हरिः ॥” इति गारुडे २२६ अध्यायः ॥ * ॥ तस्याश्रमे वर्णनीयानि यथा । अतिथिपूजा १ हरिणविश्वासः २ हिंस्रजन्तुशान्तता ३ यज्ञ- धूमः ४ मुनिसुतः ५ द्रुमसेकः ६ वल्कलः ७ वृक्षश्च ८ । इति कविकल्पलता ॥ * ॥ मुनिविशे- षाणां ब्रह्मणोऽङ्गविशेषादुत्पत्तिर्यथा, -- “पुलस्त्यो दक्षकर्णाच्च पुलही वामकर्णतः । दक्षनेत्रात्तथात्रिश्च वामनेत्रात् क्रतुः स्वयम् ॥ अरणिर्नासिकारन्ध्रात् अङ्गिराश्च मुखाद्रुचिः । भृगुश्च वामपार्श्वाच्च दक्षो दक्षिणपार्श्वतः ॥ छायायाः कर्द्दमो जातो नाभेः पञ्चशिखस्तथा । वक्षसश्चैव वोढुश्च कण्ठदेशाच्च नारदः ॥ मरीचिः स्कन्धदेशाच्च आपस्तम्बस्तथा गलात् । वशिष्ठो रसनादेशात् प्रचेता अधरोष्ठतः ॥ हंसश्च वामकुक्षेश्च दक्षकुक्षेर्यतिः स्वयम् । सृष्टिं विधातुञ्च विधिश्चकाराज्ञां सुतानपि ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे ८ अध्यायः ॥ * ॥ गयासुरशरीरे यज्ञार्थं ब्रह्मणो मानसात् सृष्टा मुनयो यथा, -- “ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् । अग्निशर्म्माणममृतं शौनकं जाजलिं मृदुम् ॥ कुमुखिं वेदकौण्डिन्यं हारीतं कश्यपं कृपम् । गर्गं कौशिकवाशिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम् ॥ वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् । श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कक्षमेव च ॥ नौगाक्षिञ्च महाबाहुं जेगींषव्यं तथैव च । दधिपञ्चमुखं विप्र ! ऋषभं कर्कमेव च ॥ कामायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रं महाव्रतम् । जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ॥ आत्रेयञ्चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महाव्रतम् ॥ गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ॥ सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरो व्रतम् । एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान् ब्रह्मा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ॥” इति वायुपुराणे गयामाहात्म्यम् ॥ * ॥ मुनिविशेषनाम्नां व्युत्पत्तिर्यथा, -- “कतिकल्पान्तरेऽतीते स्रष्टुः सृष्टिविधौ पुनः । मरीचिमिश्रैर्म्मुनिभिः सार्द्धं कण्ठाद्बभूव सः ॥ विधेर्नरदनाम्नश्च कण्ठदेशाद्बभूव सः । नारदश्चेति विख्यातो मुनीन्द्रस्तेन हेतुना ॥ यः पुत्त्रश्चेतसो धातुर्ब्बभूव मुनिपुङ्गवः । तेन प्रचेता इति तन्नाम चक्रे पितामहः ॥ बभूव धातुर्यः पुत्त्रः सहसा दक्षपार्श्वतः । सर्व्वकर्म्मणि दक्षश्च तेन दक्षः प्रकीर्त्तितः ॥ [] वेदेषु कर्द्दमः शब्दश्छायायां वर्त्तते स्फुटः । बभूव कर्द्दमाद्बालः कर्द्दमस्तेन कीर्त्तितः ॥ तेजोभेदे मरीचिश्च वेदेषु वर्त्तते स्फुटम् । जातः सद्योऽतितेजस्वी मरीचिस्तेन कीर्त्तितः ॥ क्रतुसंघश्च बालेन कृतो जन्मान्तरेऽधुना । ब्रह्मपुत्त्रोऽपि तन्नाम्ना क्रतुरित्यभिधीयते ॥ प्रधानाङ्गं मुखं धातुस्ततो जातश्च बालकः । इरस्तेजस्विवचनोऽङ्गिरास्तेन प्रकीर्त्तितः ॥ अतितेजस्विनि भृगुर्व्वर्त्तते नाम्नि शौनक ! । जातः सद्योऽतितेजस्वी भृगुस्त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुनि" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुनीमुनि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुनि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | मुनि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
इवअव्ययम् 📚
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुनी 📚 ➤ ऋषि, महात्मा, सन्त, भक्त, संन्यासी
संस्कृत: बुद्धः, मौनव्रतिः · पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

इव 📚 ➤ की तरह, जैसा कि

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुनि 📚वह जो मनन करे । ईश्वर, धर्म और सत्यासत्य आदि का सूक्ष्म वितचार करनेवाल…🟠🔵🟣🟢🟤
इव 📚उपमावाचक शब्द । समान । नाई । तरह । सदृश । तुल्य । जैसे🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुनि
बुद्ध के और नाम (१.१.१४) — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मुनीवहमुनी + इवदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मुनी: मन् + इन्, उच्चै मनुते जानाति यः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬