॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण
"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद
| पदम् | विवरणम् |
|---|---|
| जन्म | जन्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: जन्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | जन्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | जन्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
| अद्यस्य | अद्य (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: अद्य (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन |
| यतः | अव्ययम् अन्य सम्भावना: यत् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: इ + शतृ | यत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: इ + शतृ | यत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यत् + अच् |
| अन्वयात् | अनु + या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन अन्य सम्भावना: अन्वय (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | अय (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अनु + अय् + अच् | अय (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अनु + अय् + अच् |
| इतरतः | इतरता (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: इतर + तल् (भाववाचक) अन्य सम्भावना: अव्ययम् | इतरता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: इतर + तल् (भाववाचक) | इतरता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: इतर + तल् (भाववाचक) |
| च | अव्ययम् अन्य सम्भावना: च (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
| अर्थेषु | अर्थ (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, बहुवचन |
| अभिज्ञः | अभिज्ञ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन |
| स्वराट् | स्वराज् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: स्वराज् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
| तेने | तन् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन अन्य सम्भावना: तन् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | तन् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे | तन् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन |
| ब्रह्म | ब्रह्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: ब्रह्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | ब्रह्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ब्रह्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
| हृदा | हृद् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: हृदय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन |
| य | य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
| आदिकवये | आदिकवि (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन |
| मुह्यन्ति | मुह् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन अन्य सम्भावना: मुह्यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मुह् + शतृ | मुह्यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मुह् + शतृ | मुह्यन्ती (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मुह् + शतृ |
| यत् | यद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: यद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: इ + शतृ | यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: इ + शतृ |
| सूरयः | सूरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन अन्य सम्भावना: सूरि (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन |
| तेजः | तेजस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: तेजस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तेजस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तेज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तेज् + अच् |
| वारि | वारि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: वारि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | वारि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | वार् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन |
| मृदां | मृद् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन अन्य सम्भावना: मृदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन |
| यथा | अव्ययम् अन्य सम्भावना: यथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | यथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | यथा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन |
| विनिमयः | विनिमय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन |
| यत्र | अव्ययम् |
| त्रि | तॄ (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: त्रि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | त्रि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | त्रा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: त्रै + अच् |
| सर्गः | सर्ग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन |
| अमृषा | अव्ययम् |
| धाम्ना | धामन् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: धामन् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन |
| स्वेन | स्व (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: स्व (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | स्वन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन |
| सदा | सद् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: सदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सद् + अच् | अव्ययम् | सदस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन |
| निरस्त | समास-पूर्वपद (प्रातिपदिक निरस्त) अन्य सम्भावना: निरस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | निरस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन |
| कुहकं | कुहक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन (व्युत्पत्ति: कुह + ण्वुल्) अन्य सम्भावना: कुहक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | कुहक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन |
| सत्यं | सत्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: सत्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | सत्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्ययम् |
| परं | पर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन अन्य सम्भावना: पर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) |
| धी | धि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन अन्य सम्भावना: धि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | धि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन |
| महि | मही (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन अन्य सम्भावना: मह धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | महा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन |
जन्म ➤ मनिन् जन्म
संस्कृत: जननम् · पर्याय: जनुस्, जनन, जनि, उत्पत्ति, उद्भव
अद्यस्य ➤ खाने के योग्य
यतः ➤ जहां से, जिस जगह से, जिस स्थान से या जिस दिशा से
अन्वयात् ➤ जाना
संस्कृत: प्रापणे
इतरतः ➤ दूसरा, अलग. भिन्न
संस्कृत: अन्यः, भिन्नः, नीचः, भिन्नार्थकाः
च ➤ और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त
अर्थेषु ➤ आशय,प्रयोजन,लक्ष्य,उद्देश्य,अभिलाष,इच्छा
संस्कृत: द्रव्यम्, अभिधेयः, निवृत्तिः, प्रयोजनम्, वस्तु · पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ
अभिज्ञः ➤ जानने वाला,जानकार,अनुभवशील,कुशल
संस्कृत: पर्याय: प्रवीण, निपुण, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित
स्वराट् ➤ परमात्मा
तेने ➤ फैलाना, बढ़ाना
संस्कृत: विस्तारे
ब्रह्म ➤ ब्राह्मण, प्रजापति, वेद, तप
संस्कृत: ब्राह्मणः, प्रजापतिः, वेदतत्त्वम्, तपः · पर्याय: आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह, हिरण्यगर्भ
हृदा ➤ हृत्, पृषो.तस्य दः, हृदयस्य हृदादेशो वा
संस्कृत: मनस्, हृदयकमलम् · पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, मानस
य ➤ जाने वाला, गन्ता
आदिकवये ➤ प्रथम कवि, ब्रह्मा की उपाधि क्योंकि उसी ने सर्वप्रथम कवियों का पथप्रदर्शन किया-जब कि उसने क्रौञ्च दम्पती के एक पक्षी को व्याध के द्वारा मारा जाता हुआ देखा, उसन…
संस्कृत: वाल्मीकिः · पर्याय: प्राचेतस्, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि
मुह्यन्ति ➤ पागल होना, बुद्धि भ्रष्ट होना
संस्कृत: वैचित्त्ये
यत् ➤ जो
संस्कृत: बुद्धिविशेषनिर्दिष्टवस्तुवाचकसर्वनाम
सूरयः ➤ सूर्य
तेजः ➤ तेजी
संस्कृत: रेतस्, प्रभा, बलम्, प्रभावः · पर्याय: शुक्र, रेतस्, बीज, वीर्य, इन्द्रिय
वारि ➤ जल
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, सलिल, कमल, जल
मृदां ➤ पिंडोर, मिट्टी, मिट्टी का गारा
संस्कृत: मृत्तिका · पर्याय: मृत्तिका
यथा ➤ यद् प्रकारे थाल् कथितरीति के अनुसार
विनिमयः ➤ अदला-बदली, वस्तु के बदले वस्तु का लेन देन
यत्र ➤ जहां, जिस स्थान में, जिधर
त्रि ➤ अर्थ उपलब्ध नहीं
संस्कृत: तॄ (तरणे) इति धातुः
सर्गः ➤ छोड़ना, परित्याग
संस्कृत: स्वभावः, निर्मोक्षः, निश्चयः, अध्यायभेदः, सृष्टिः · पर्याय: संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग
अमृषा ➤ से नही,सचमुच।"
धाम्ना ➤ आवास-स्थान, गृह, निवासस्थान, घर
संस्कृत: गृहम्, किरणः, प्रभावः, देहः · पर्याय: गृह, गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्
स्वेन ➤ स्वयम्, अपना
संस्कृत: आत्मा, आत्मीयम् · पर्याय: सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्वजन
सदा ➤ सभा
निरस्त ➤ दूर डाला हुआ, दूर फेंका हुआ, प्रत्याख्यात, हांका हुआ, निष्कासित, निर्वासित
संस्कृत: शीघ्रोच्चारितवचः · पर्याय: त्वरितोदित
कुहकं ➤ चालाकी, धोखा
सत्यं ➤ सच्चा, वास्तविक, असली, जैसा कि सत्यब्रत, सत्यसन्घ में
संस्कृत: सत्यवचनम् · पर्याय: तथ्य, ऋत, सम्यक्
परं ➤ दूसरा, भिन्न, अम्य
संस्कृत: परतीरम् · पर्याय: पार
धी ➤ आधार, भंडार, आशय आदि
महि ➤ पृथ्वी-जैसा कि महीपाल और महीभृत् आदि में
संस्कृत: भूमिः · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा
जिनसे इस जगत् की उत्पत्ति, पालन और संहार होते हैं; जो सब पदार्थों में अनुगत रहकर भी उनसे पृथक् हैं; जो सर्वज्ञ और स्वयंप्रकाश हैं; जिन्होंने आदिकवि ब्रह्माजी के हृदय में संकल्प मात्र से वेद का ज्ञान प्रकट किया; जिनके विषय में बड़े-बड़े विद्वान् भी मोहित हो जाते हैं; जैसे सूर्य-किरणों में जल का, जल में स्थल का और स्थल में जल का भ्रम होता है, वैसे ही जिनमें यह त्रिगुणमयी सृष्टि सत्य-सी प्रतीत होती है; जो अपने स्वरूप-प्रकाश से माया को सदा दूर रखते हैं — उन परम सत्य परमात्मा का हम ध्यान करते हैं।
यह भागवत का मङ्गलाचरण है। इसमें किसी देवता का नाम न लेकर 'परम सत्य' का ध्यान किया गया है, जो ब्रह्मसूत्र के 'जन्माद्यस्य यतः' सूत्र और गायत्री के 'धीमहि' पद की याद दिलाता है। भाव यह है कि सृष्टि का कारण, सर्वज्ञ, वेदों का मूल और माया से परे वही एक भगवान् हैं; संसार उन्हीं की सत्ता से सत्य जैसा दिखता है। पूरे ग्रन्थ का लक्ष्य इसी परम सत्य की प्राप्ति है।
| पदम् | विच्छेदः | सन्धि | सूत्रम् |
|---|---|---|---|
| जन्माद्यस्य | जन्म + अद्यस्य | दीर्घ | अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) |
| यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः | यतः + अन्वयात् | पूर्वरूप (ऽ = लुप्त अ) | एङः पदान्तादति (६.१.१०९) |
| यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः | अन्वयात् + इतरतः | जश्त्व | झलां जशोऽन्ते (८.२.३९) |
| यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः | इतरतः + च | विसर्ग → श् | स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) |
| यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः | च + अर्थेषु | दीर्घ | अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१) |
| यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः | अर्थेषु + अभिज्ञः | यण् | इको यणचि (६.१.७७) |
| तेजोवारिमृदां | तेजः + वारि | विसर्ग → उ (हशि च) | हशि च (६.१.११४) |
| त्रिसर्गोऽमृषा | सर्गः + अमृषा | पूर्वरूप (ऽ = लुप्त अ) | एङः पदान्तादति (६.१.१०९) |
ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।
विश्लेषण-समय: ४.४ सेकण्ड