🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:30:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंगुरी
aṃgurī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंगुरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अङ्गुरी] उँगली । उ॰—(क) भरंति नीर सुंदरी । सु पांनि पत्त अंगुरी । पृ॰ रा॰, ६१ ।३३९ । (ख) जो कोई ब्रज के रुखन के पतौआ तथा डार चोरेगी ताके हाथ की अंगुरी हों तोरुँगो ।- दो सौ बावन॰, भा॰१, पृ॰ ३०० ।
अंगुरी १ वि॰ [फा॰]
१. अंगुर से बना हुआ ।
२. अंगुरी रंग का ।
अंगुरी २ संज्ञा पुं॰ कपड़ा रँगने का एक हरा रंग जो नील और टेसु के फुल को मिलाकर बनाया जाता है ।
अंगुरी ३ संज्ञा स्त्री॰ [अंगुर की शराब का संक्षिप्त रुप] शराब ।
अंगुरी बेल संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ अंगुरी + हिं॰ बेल] कपड़े आदि पर काढ़ी जानेवाली या छापी जानेवाली अंगुर की लता की आकृति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्गुरि, इस्, or अङ्गुरी [L.], f. (for अङ्गुलि, q.v.) a finger, AV. a toe (cf. अन्-अङ्गुरि, पञ्चाङ्गुरि, स्व्-अङ्गुरि.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (8,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंगुरिः --री = अंगुलि q. v.
अंगुलिः --ली --रिः --री f. [अंग-उलि Uṇ. 4. 2] 1 A finger (the names of the {5} fingers are अंगुष्ठ thumb, तर्जनी forefinger, मध्यमा middle finger, अनामिका ring finger, and कनिष्ठा or कनिष्ठिका the little finger); a toe (of the foot); एकविंशोयं पुरुषः दश हस्त्या अंगुलयो दश [] पाद्या आत्मैकविंशः Ait. Br. --2 The thumb, great toe. --3 The tip of an elephant's trunk. --4 The measure अंगुल. --5 N. of the tree गजकर्णिका. --6 Penis (?). --Comp. --तोरणं [अंगुलेः तोरणमिव कृतं] a mark on the forehead of the form of the half moon made with sandal &c. --त्रं, --त्राणं [अंगुलिं त्रायते, अंगुलिस्त्रायते अनेन त्रै- क.] a finger-protector (a contrivance like a thimble used by archers to protect the thumb or finger from being injured by the bow-string). --पंचकं the five fingers collectively. --मुद्रा, --मुद्रिका a seal-ring. --मोटनं, --स्फोटनं [अंगुल्योर्मोटनं मर्दनं स्फोटनं ताडनं वा यत्र] snapping or cracking the fingers (Mar. चुटकी). --संगा [अंगुलौ संगो यस्याः सा] sticking to the fingers; ˚गा यवागूः : ˚गा गाः सादयति P. VIII. 3. 80 Sk. (अंगुलिसंलेपकारकं यवागूद्रव्यं Tv.). --(गः) contact of the fingers; act of fingering. --संज्ञा [तृ. त.] a sign made by the finger; मुखार्पितैकांगुलिसंज्ञयैव Ku. 3. 41. --संदेशः making signs with fingers; cracking or snapping the fingers as a sign. --संभूत a. [स. त.] produced from or on the finger. --(तः) a fingernail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0021-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गुरि(री) स्त्री अङ्ग--उलि--रलयोरेकत्र स्मरणात् रत्वम् । (आङ्गुल) इति प्रसिद्धायाम् हस्तपादशाखायाम् वा ङीप् । अत्रैवार्थे “अङ्गुरीवोरगक्षतेति” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0081,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें