🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंगुली
aṃgulī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उँगलियाँ (2.6.83) करशाखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंगुली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अङ्गुली]
१. उँगली । उ॰—अरुन चरन अँगुली मनोहर ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ३२५ ।
२. हाथ का अँगुठा (को॰) ।
३. पाँव की उँगली (को॰) ।
४. पाँव का अँगुठा (को॰) ।
५. अंगुल का परिमाण (को॰) ।
६. हाथी के अगले सुँड़ का उँगलीनुमा सिरा या भाग ।
७. एक नदी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्गुलि, इस्, (or अङ्गुली), f. a finger; a toe; the thumb; the great toe; the finger-like tip of an elephant's trunk; the measure aṅgula.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (8,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंगुलिः --ली --रिः --री f. [अंग-उलि Uṇ. 4. 2] 1 A finger (the names of the {5} fingers are अंगुष्ठ thumb, तर्जनी forefinger, मध्यमा middle finger, अनामिका ring finger, and कनिष्ठा or कनिष्ठिका the little finger); a toe (of the foot); एकविंशोयं पुरुषः दश हस्त्या अंगुलयो दश [] पाद्या आत्मैकविंशः Ait. Br. --2 The thumb, great toe. --3 The tip of an elephant's trunk. --4 The measure अंगुल. --5 N. of the tree गजकर्णिका. --6 Penis (?). --Comp. --तोरणं [अंगुलेः तोरणमिव कृतं] a mark on the forehead of the form of the half moon made with sandal &c. --त्रं, --त्राणं [अंगुलिं त्रायते, अंगुलिस्त्रायते अनेन त्रै- क.] a finger-protector (a contrivance like a thimble used by archers to protect the thumb or finger from being injured by the bow-string). --पंचकं the five fingers collectively. --मुद्रा, --मुद्रिका a seal-ring. --मोटनं, --स्फोटनं [अंगुल्योर्मोटनं मर्दनं स्फोटनं ताडनं वा यत्र] snapping or cracking the fingers (Mar. चुटकी). --संगा [अंगुलौ संगो यस्याः सा] sticking to the fingers; ˚गा यवागूः : ˚गा गाः सादयति P. VIII. 3. 80 Sk. (अंगुलिसंलेपकारकं यवागूद्रव्यं Tv.). --(गः) contact of the fingers; act of fingering. --संज्ञा [तृ. त.] a sign made by the finger; मुखार्पितैकांगुलिसंज्ञयैव Ku. 3. 41. --संदेशः making signs with fingers; cracking or snapping the fingers as a sign. --संभूत a. [स. त.] produced from or on the finger. --(तः) a fingernail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0021-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गुली स्त्री अङ्गुलि + वा ङीप् । अङ्गुलिशब्दार्थे “च्युतमपि लब्धपदं यदङ्गुलीष्विति” शकु० “तर्जयन्नङ्गुलीभिरिति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0081,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गुली, स्त्री, (अङ्ग + उलिच् स्त्रियां वा ङीप् पक्षे अङ्गुलिः) शरीरावयवविशेषः । आङ्गुल इति भाषा । (रामायणे, -- “कनिष्ठायामप्यङ्गुल्यां भ्रातुर्मम स राक्षसः ॥ ज्वालाङ्गुलीभिर्भगवान् विष्टभ्यः स हुताशनः” ॥) तत्पर्य्यायः । करशाखा २ । इत्यमरः ॥ (अङ्गुलिः ३ अङ्गुरिः ४ अङ्गुरी ५ अङ्गुलः ६ ।) इति तट्टीका ॥ सा क्रमेण पञ्चधा, यथा -- अङ्गुष्ठः १ तर्ज्जनी २ मध्यमा ३ अनामिका ४ कनिष्ठा ५ इत्यमर- जटाधरौ ॥ हस्तिशुण्डाग्रं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-016-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंगुली" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें