🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:51:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंत्य
aṃtya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंत्य १ क्रि॰ [सं॰ अन्य] अंत का । अंतिम । आखिरी सबसे पिछला । यौ॰—अंत्यजन्मा, अंत्यजाति, अंत्यजातीय अंतिम वर्ण का ।
अंत्य २ संज्ञा पुं॰ वह जिसकी गणना अंत में हो, जैसे,—१ लग्नों में मीन ।
२. नक्षत्रों में रेवती ।
३. वर्णों में शूद्र और
४. अक्षरों में 'ह' ।
५. एक संख्या । पद्य की संख्या । दस सागर की संख्या (१०००, ॰॰०, ॰॰०, ॰॰०, ॰॰०) दस करोड़ करोड़ ।
६. यम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्त्य &c. See अन्तिक, p. 45.
अन्त्य mfn. last in place, in time, or in order
ifc. immediately following, e.g. अष्टमान्त्य, the ninth
lowest in place or condition, undermost, inferior, belonging to the lowest caste
अन्त्य m. the plant Cyperus Hexastachyus Communis
अन्त्य n. the number 1000 billions
the twelfth sign of the zodiac
the last member of a mathematical series.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (43,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंत्य a. [अंते भवति वसति &c, अंताय हितः; अंत-यत्] 1 Last, final (as a letter, word &c.); last (in time, order or place) P. I. 1. 47; as ह of letters, Revatī of asterisms, Mīna of the zodiacal signs &c.; अंत्ये वयसि in old age R. 9. 79; अंत्यं ऋणं R. 1. 71 last debt; ˚मंडनं 8. 71, Ku. 4. 22. --2 Immediately following (in comp.); अष्टम˚ ninth. --3 Lowest (in rank, degree or position), undermost, worst, inferior, base, vile, wretched; ˚अवस्थां गतः Pt. 4. 110 reduced to the worst plight; अंत्यासु दशासु Pt. 1. 336 at perilous (critical) times; belonging to the lowest caste; चंडाल˚ स्त्रियः Ms. 11. 176; ˚स्त्रीनिषेविणः 12. 59; अंत्यादपि वरं रत्नं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि; शूद्राश्च संतः शूद्राणामंत्यानामंत्ययोनयः (साक्ष्यं कुर्युः) 8. 68, 3. 9; 4. 79; Y. 1. 148, 2. 294. --त्यः 1 A man of the lowest caste; see above. --2 N. of a plant (मुस्ता) (f. also) (the roots of which are prescribed for colic). --3 The last syllable of a word. --4 The last lunar month i. e. Fālguna. --5 A Mleccha, foreigner, barbarian. --6 (In Vaiśeshika phil.) A name for the category विशेष; अंत्यो नित्यद्रव्यवृत्तिर्विशेषः परिकीर्तितः । Bhāṣā P. --त्या 1 A technical name for त्रिज्या in astronomy. --2 A woman of the lowest tribe. --त्यं 1 A measure of number; 1000 billions (1000,000,000,000,000.) --2 The 12th sign of the zodiac. --3 The last member or term of a progression (series), the last figure; स्थाप्योंतवर्गो द्विगुणांत्यनिघ्नः Līlā. --Comp. [] --अनुप्रासः see under अनुप्रास. --अवसायिन् m. f. (˚यी, ˚यिनी) a man or woman of the lowest caste, begotten by a Cāṇḍāla on a Niṣādī woman; निषादस्त्री तु चांडालात्पुत्रमंत्यावसायिनम् । स्मशानगोचरं सूते बाह्यानामपि गर्हितं ॥ Ms. 10. 39; the following {7} are regarded as belonging to this class; चांडालः श्वपचः क्षत्ता सूतो वैदेहकस्तथा । मागधायोगवौ चैव सप्तैतेंऽत्यावसायिनः ॥. --आश्रमिन् m. one who belongs to the last or mendicant order. --आहुतिः, --इष्टिः f. --कर्मन्, --क्रिया last or funeral oblations, sacrifices or rites; ˚कर्म Ms. 11. 198, 5. 168; अंत्याहुतिं हावयितुं सविप्राः Bk. --ऋणं the last of the three debts which every one has to pay, i. e. begetting children; see अनृण. --गमनं intercourse by a woman of the higher caste with a man of the lowest caste. --ज a. latest born, younger, belonging to the lowest caste; ˚जैर्नृभिः Ms. 4. 61; ˚स्त्री 8. 385. --(जः) {1} a Śūdra ( अंत्यः सन् जायते, वर्णमध्ये शेषभवत्वात्). {2} one of the 7 inferior tribes; chāṇḍāla &c.; रजकश्चर्मकारश्च नटो वरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते चांत्यजाः स्मृताः ॥ Yama; also Ms. 8. 279; Y. 1. 273. --(जा) a woman of the lowest caste; Ms. 11. 59, 171; Y. 3. 231. --जन्मन्, --जाति, --जातीय a. {1} one belonging to the lowest caste; प्रतिग्रहस्तु क्रियते शूद्रादप्यंत्यजन्मनः Ms. 10. 110. {2} a Śūdra; ˚तिता Ms. 12. 9. {3} a chāṇḍāla. --धनं the last term of a progression or series. --पदंमूलं the last or greatest root (in a square). --भं {1} the last lunar mansion रेवती. {2} the last sign of the zodiac; Pisces. --युगं the last or Kali age. --योनि a. of the lowest origin; Ms. 8. 68. --(निः) the lowest source or origin --लोपः dropping of the last letter or syllable of a word. --वर्णः, --वर्णा a man or woman of the lowest caste, a Śūdra male or female. --विपुला N. of a metre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0096-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्त्य त्रि० अन्ते पर्य्यन्ते वसतीति अन्त + यत् । चाण्डाले । “अन्त्यादपि वरं धर्म्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपीति” मनुः “अन्त्यश्चण्डाल” इति कुल्लू० । भ्लेच्छे, चण्डांलान्त्य- स्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यं तु गच्छति” नर्क्षवृक्षनदीनाभ्नीं नान्त्यपर्वत- नामिकामिति” “नान्त्यो न विकलेन्द्रिय” इति च मनुः । “अन्त्यश्चण्डालादिरिति” “नक्षत्रवृक्षनदीम्लेच्छ- पर्वतनामिकामिति” च कुल्लू० । म्लेच्छानां सर्व्वाप- कर्षान्तभवत्वात्तथात्वम् । अवसानभवे, “जायायै पूर्व्व- मारिण्यै दत्त्वाग्नीनन्त्यकर्म्मणीति” मनुः “नानावीजेष्वन्त्य एव सामर्थ्यात्” कात्या० २, ४, १०, “असह्यपीडं भगवन्! ऋणमन्त्यमवेहि मे” इति “विससर्ज्जतदन्त्यमण्डनमिति” च रघुः “क्रियतां कथमन्त्यमण्डनमिति” कुमा० । अव- सानञ्च दैशिकं कालिकञ्च उक्तोदाहरणे यथायथं बोध्यम् अन्ताय परिच्छेदाय हितः यत् । परिच्छेदकारके वैशिषिकोक्ते विशेषपदार्थे “अन्त्यो नित्यद्रव्यवृत्तिर्विशेषः परिकीर्त्तित” इति भाषा० प्रलये परमाणूनां गगनादी- नाञ्च अन्यस्य विशेषकारकस्याभावात् विशेषस्यैव परिच्छेद- करत्वमिति तस्यान्त्यत्वम् । सुस्तायाम् स्त्री । अन्तिमे वस्तुनि त्रि० । यथा नक्षत्राणां मध्ये रेवती, राशीनां मध्ये मीनः, वर्ण्णानां मध्ये हकार इत्यादि । संख्याभेदे न० “जलधिश्चान्त्यं मध्यं परार्द्धमिति दशगुणोत्तरा संख्ये” ति भास्कृराचार्य्योक्ते परार्द्धशतभागे । गणितशास्त्रोक्ते सर्वस्य वामस्थिताङ्के “स्थाप्योऽन्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिघ्न” इति लीला० । लग्नावघिद्वादशराशौ पु० षष्ठेऽष्टमेऽन्त्ये भुवि- चेन्थिहेश इति नील० ता० । “त्रिकोणाष्टकयूकान्त्यग्रहा- यद्वत् फलं तथा इति” ज्योति० । अन्तेभवः दिगा० यत् । सिद्धान्तशिरोमण्युक्तायां चरजीवया युतोनायां त्रिज्यायाम् स्त्री । यथा “क्षितिज्ययैवं द्युगुणश्च सा हृतिश्चरज्य- यैवं त्रिगुणोऽपि सान्त्यका” । “द्युज्यैव क्षितिज्ययो- त्तरगोले युता, याम्ये रहिता हृतिर्भवति । एवं त्रिज्या चरजीवया युतोनान्त्या स्यात् । अत्रोपपत्तिः । अत्र गोलेऽहोरात्रवृत्तक्षितिजसंपातयोर्बद्ध यत् तदुदयास्त- सूत्रम् । एवमुन्मण्डलसंपातयोर्बद्धं तदहोरात्रवृत्तव्यास- सूत्रम् । तदुदयास्तसूत्रयोरन्तरं सर्व्वत्र कुज्या । अथ याम्योत्तरवृत्तसंपातयोर्बद्धं तत् तन्मितं तस्य व्याससूत्रम् । [] तयोर्व्याससूत्रयोर्यः संपातस्तस्मादुपरितनं खण्डं द्युज्या । सोऽत्तरगोलेऽधःस्थया कुज्यया युता यावत् क्रियते ताव- द्दिनार्धोर्कोदयास्तसूत्रयोरन्तरं स्यात् । दक्षिणे तु कुज्यया हीना । यतस्तत्रोदयास्तसूत्रादधः कुज्या । यदर्को- दयास्तसूत्रयोरन्तरं सा च हृतिरुच्यते । एवमन्त्यापि । अत्राहोरात्रवृत्तव्यासार्धं त्रिज्यातुल्यैरङ्कैरङ्क्यते तावत् त्रिज्यातुल्यं भवति । तैरङ्कैर्यावत् कुज्या गण्यते तावच्चरज्यातुल्या भवति । अथ चरज्यया त्रिज्या युतो- नाऽन्त्यासंज्ञा भवति । नह्यन्त्याहृत्योः क्षेत्रसंस्थानभेदः । किन्त्वङ्कानां गुरुलघुत्वात् केवलं सख्याकृतो भेद इत्युप- पन्नम्” प्रमिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0207-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अन्त्यं, क्ली, (अन्ते भवं, अन्त + यत् ।) दशसागर- संख्या । सहस्रलक्षकोटिः । इति लीलावती ॥ द्वादशलग्नं । इति ज्योतिषं ॥
अन्त्यः, त्रि, (अन्ते भवः, अन्त + यत् ।) अन्ते भवः । शेषोत्पन्नः । अधमः । जघन्यः । इति मेदिनी ॥ (अन्तिमः । चरमः । शेषः । “असह्यपीडं भगवन् ऋणमन्त्यमवेहि मे” । इति रघुवंशे ।)
अन्त्यः, पुं, (अन्ते भवः अन्त + यत् ।) मुस्ता । इति मेदिनी ॥ मुता घास इति भाषा । म्लेच्छः । इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-055-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें