🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:35:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अजपा
ajapā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजपा १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका उच्चारण न किया जाय । उ॰— जपते सभक्ति अजपा विभक्त हो राम नाम ।—अपारा, पृ॰ ४१ ।
२. जो न जपे या भजे ।
अजपा २ संज्ञा पुं॰
१. उच्चारण न किया जानेवाला तांत्रिकों का मंत्र । वह जप जिसके मूल मंत्र 'हंसः' का उच्चारण श्वास- प्रश्वास के गमनागमन मात्र से होता जाय । हंस मंत्र । उ॰—अजपा जपत सुंनि अभिअंतरि, यहु तत जानै सोई ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ १५९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जपा f. the mantra or formula called haṃsa (which consists only of a number of inhalations and exhalations).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजपा स्त्री प्रयत्नेन न जप्या अप्रयत्नोच्चारितत्वात् जप- कर्म्मणि अच् । श्वासप्रश्वासयोः वहिर्गमनागमनाभ्याम् अक्षरनिष्पादनरूपेजपे, स च हंसः, सोहमित्याकारस्यैव, [] तदाकारमन्त्रे च । “उच्छ्वासैरेव निश्वासैर्हंस इत्यक्षरद्वयम् तस्मात् प्राणश्च हंसाख्य आत्माकारेण संस्थितः । नाभे- रुच्छ्वस्य निश्वासात् हृदयाग्रे व्यवस्थितः । षष्टिश्वासै र्भवेत् प्राणः षट् प्राणानाडिका मता । षष्टिर्नाड्यस्त्वहोरा- त्रम् जपसंख्याक्रमोमतः । एकविंशतिसाहस्रं षट्शता- धिकमीश्वरि! । जपति प्रत्यहं प्राणी सान्द्रानन्दमयीं पराम् । विना जपेन देवेशि! जपो भवति मन्त्रिणः । अजपेयं ततः प्रोक्ता भवपाशनिकृन्तनीति” तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0089-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजपा, स्त्री, (न जप्यते नोच्चार्य्यतेऽसौ अपितु श्वास- [] प्रश्वासयोर्गमनागमनागमनाभ्यां सम्पाद्यते जप् + घ- ञर्थे कः स्त्रियां टाप् नजपा नञ्समासः ।) हंसमन्त्रः । यथा, -- “वियदर्द्धेन्दुललितस्तदादिसर्गसंयुतः । अजपाख्यो मनुः प्रोक्तो द्व्यक्षरः सुरपादपः” ॥ * ॥ अस्य देवतार्द्धनारीश्वरमूर्त्तिः । यथा, -- “उद्यद्भानुस्फुरिततडिंदाकारमूर्द्ध्वाम्बिकेशं पाशाभीतिं वरदपरशुं संदधानं कराब्जैः । दिव्याकल्पैर्नवमणिमयैः शोभितं विश्वमूलं सौम्याग्नेयं वपुरवतु नश्चन्द्रचूडं त्रिनेत्रं” ॥ इति तन्त्रसारः ॥ * ॥ स्वाभाविकनिःश्वासप्र- श्वासरूपेण जीवजप्यहंसमन्त्रः । तथाच दक्षिणामूर्त्तिसंहितायां । “अथ वक्ष्ये महेशानि प्रत्यहं प्रजपेन्नरः । मोहबन्धं न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते ॥ श्रीगुरोः कृपया देवि ज्ञायते जप्यते यदा । उच्छ्वासनिःश्वासतया तदा बन्धक्षयो भवेत् ॥ उच्छ्वासैरेव निःश्वासैर्हंस इत्यक्षरद्वयं । तस्मात् प्राणस्य हंसाख्य आत्माकारेण संस्थितः ॥ नाभेरुच्छ्वासनिःश्वासात् हृदयाग्रे व्यवस्थितः । षष्टिश्वासैर्भवेत् प्राणः षट्प्राणा नाडिका मता ॥ षष्टिनाड्या ह्यहोरात्रं जपसंख्याक्रमो मतः । एकविंशतिसाहस्रं षट्शताधिकमीश्वरि ॥ जपते प्रत्यहं प्राणी सान्द्रानन्दमयीं परां । उत्पत्तिर्जपमारम्भो मृत्युस्तत्र निवेदनं ॥ विना जपेन देवेशि जपो भवति मन्त्रिणः । अजपेयं ततः प्रोक्ता भवपाशनिकृन्तनी” ॥ अन्यत्रापि । “षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिं । एतत्संख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्व्वदा” ॥ * ॥ सन्ध्यावन्दनहीना । इति महाभारतं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-018-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें