🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अजित
ajita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजित १ वि॰ [सं॰]
१. अपराजित । जो जीता न गया हो । उ॰— इंद्री अजित बुद्धि विषयारत मन की दिन दिन उलटी चाल ।—सूर॰, १ ।१२७ ।
२. जो जीता न जा सके । अजेय(को॰) ।
अजित २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शिव ।
३. बुद्ध ।
४. विषघ्न ओषधि (को॰) ।
५. जहरीला मूसा (को॰) ।
६. प्रथम मन्वंतर के देवो की एक श्रेणी या वर्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जित mfn. not conquered, unsubdued, unsurpassed, invincible, irresistible
अ-जित m. a particular antidote
a kind of venomous rat
N. of Viṣṇu
Śiva
one of the Saptarṣis of the fourteenth Manvantara
Maitreya or a future Buddha
the second of the Arhats or saints of the present (Jaina) Avasarpiṇī, a descendant of Ikṣvāku
the attendant of Suvidhi (who is the ninth of those Arhats)
अ-जित m. pl. a class of deified beings in the first Manvantara.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजित a. 1 Invincible, unconquerable, irresistible; ˚तं पुण्यं… महः U. 5. 27. --2 Not conquered or won (as a country &c.); not restrained, curbed, controlled, ˚आत्मन्; ˚इंद्रिय of uncontrolled soul or passion. --तः 1 N. of Viṣṇu or Śiva or of Buddha. --2 N. of a powerful antidote, or a poisonous sort of rat. --(pl.) A class of deities in the first Manvantara. --Comp. --आपीडः having an invincible crown; N. of a King. --बला N. of a Jaina deity who acts under orders from the Arhat Ajita. --विक्रमः ‘of unsubdued power’, N. of Candragupta II.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजित त्रि० न० त० । जितभिन्ने पराजितभिन्ने । जिधातो- र्द्विकर्म्मकत्वात् अनिर्जितशत्रौ, अपराजितदेशादौ चास्य प्रवृत्तिः एकस्य कर्म्मणोऽविवक्षायामन्यस्य विवक्षायां तत्रैव कर्म्मणि क्तः । भूरिप्रयोगस्तु अनिर्ज्जितशत्रावेव तथा च “गौणे कर्म्मणि दुह्यादे” रित्युक्तेः गौणकर्म्मणएवाभि- धाननियमात् तस्यैव जयकर्म्मतायां क्तेनाभिधातुं योग्य- त्वम् । “न च तेऽस्त्यजितं किञ्चिदिति पुरा०, नास्त्येषा- मजितो देश” इत्यादौ गौणकर्म्मणोऽविवक्षयैव जयप्राप्त देशादौ जितशब्दप्रयोगात् ततोगञ्समास इति भेदः । रागादिभिर्जितत्वाभावात् शिवे, विष्णौ, बुद्धे, च पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0091,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजितं, त्रि, (न जितं न पराजितं नञ्समासः । जि + कर्म्मणि क्तः) अनिर्जितं । इति हेमचन्द्रः ॥ अतिपराजितश्च ॥
अजितः, पुं, (न जितः न केनापि पराजित ऐश्व- र्य्येण । “वेधाः शार्ङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः शङ्क- र्षणोऽच्युत” इति सहस्रनाम पर्य्याये ।) विष्णुः । बुद्धः । तीर्थकृज्जैनविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ शिवः । इति तस्य सहस्रनाममध्ये पठितः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-019-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें