🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:31:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुकर्ष
anukarṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रथ के नीचे की लकड़ी (2.8.57)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुकर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक गाड़ी या रथ का तला ।
२. खिंचाव । आकर्षण ।
३. देवता का आवाहन ।
४. विलबंसे किसी कर्तव्य का पालन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-कर्ष See अनु-√ कृष्.
अनु-कर्ष m. attraction, drawing
invoking, summoning by incantation
the bottom or the axle-tree of a carriage, grammatical attraction (including a subsequent in a preceding rule)
lagging behind in a ceremony, delayed performance of a duty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (31,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुकर्षः --र्षणं 1 Dragging after, drawing along; attraction in general. --2 Summoning or invoking (by means of spells). --3 Grammatical attraction, application or attraction of a word in a preceding rule to a subsequent rule, word &c.; नायमनुकर्षणार्थश्चकारः Mbh. on P. II. 2. 4; see also Sk. on P. VI. 1. 127. --4 [अनुकृष्यते स्वसंबद्धेन चक्रेण] The axle-tree or bottom of a carriage. --5 Delayed performance of a duty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0068-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुकर्ष(ण) पु० अनुकृष्यते स्वसंबद्धेन चक्रेण अनु + कृष--घञ् । रथाधःस्थिते चक्रोपरि बद्धे काष्ठे । कर्त्तरि ल्यु । नान्तो- ऽप्युक्तार्थे । भावे ल्युट् । पूर्ववाक्योपात्तपदादेरुत्तरत्रा- न्वयार्थमाकर्षणे, आकर्षणमात्रे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुकर्षः, पुं, (अनुकृष्यते स्वसम्बद्धेन चक्रेण, अनु + कृष + घञ् ।) रथाधःस्थितकाष्ठं । इत्यमरः ॥ रथेर तला इति भाषा । रथस्याधस्तनभागे यद्द्वा- रुधारणकाष्ठं तिष्ठति यतोऽधश्चक्रं उपरि पट्ट- कर्म्म यत्र चक्रं तदनुकर्षशब्दवाच्यं । इति भरतः । आकर्षणं । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-048-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें