🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:06:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुपातक
anupātaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुपातक संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्रह्महत्या के समान पाप जैसे, चोरी, झूठ बोलना, परस्त्रीगमन इत्यादि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-पातक n. a crime similar to a महापातक, q.v. (falsehood, fraud, theft, adultery, &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (35,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुपातकं [पातकं ब्रह्महत्यादि तत्सदृशं] A heinous crime such as theft, murder, adultery &c. 35 such sins are enumerated in Viṣṇusmṛti; Manu mentions 30 kinds; See 11. 54-58.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0074-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुपातक न० अनुपातयति नरकं गमयति पत--णिच्- ण्वुल् पातकं ब्रह्महत्यादि तत्सदृशम् प्रा० स० । ब्रह्म- हत्यादिमहापातकसदृशे वेदनिन्दादिजन्ये पापविशेषे तानि च पञ्चत्रिंशत्प्रकारहेतूद्भवत्वेन तावत्संख्या- तानि अनुरत्र सादृश्ये तेन पतनहेतुमहापातकतुल्यत्वा- दस्य अनुपातकत्वमिति प्रा० वि० । तानि च विष्णुना दर्शितानि यथा “यागस्थस्य क्षत्त्रियस्य वैश्यस्य च, [] रजस्वलायाश्चार्न्तर्व्वत्न्याश्चात्रिगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यसमानीति, कौटसाक्ष्यं सुहृद्बध एतौ सुरापानसमौ । ब्राह्मणस्य भूम्यपहरणं निक्षेपापहरणं सुवर्णस्तेयसमम् । पितृव्यमातामहमातुल- श्वशुरनृपपत्न्यभिगमनं गुरुदारगमनसमम् । पितृष्वसृ- मातृष्वसृस्वसृगमनञ्च श्रोत्रियर्त्विगुपाध्यायमित्रपत्न्यभि- गमनञ्च स्वसुः सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णायाः कुमार्य्या अन्त्यजाया रजस्वलायाः शरणागतायाः प्रव्रजिताया निक्षिप्तायाश्च ॥ अनुपातकिनस्त्वेते महापातकिनो यथा अश्वमेधेन शुद्ध्यन्ति तीर्थानुसर्णेन वा इति” ॥ नरकाण्यभि- धाय “एतेष्वकृतप्रायश्चित्ता अतिपातकिनः पर्थायेण कल्पं पच्यन्ते, मन्वन्तरं तु महापातकिनः, अनुपातकिनश्च, उप- पातकिनश्चतुर्युगमिति विष्णु० स० । तथा च महापातक सदृशान्येतानि पातकानि । अन्यान्यपि मनुना संक्षिप्य दर्शितानि यथा “अनृतञ्च समुत्कर्षे राजगामि च पैशु- नम् । गुरोश्चालीकनिर्ब्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्बधः । गर्हिता- नाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट् ॥ निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च । भूमिवज्रमणीनाञ्च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥ रेतःसेकः खयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च । सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुरिति” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0177-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुपातकं, क्ली, (पातयति निरयं प्रेरयति, पत् + णिच् + ण्वुल् । पातकं ब्रह्महत्यादि तत्सदृशं प्रादिसमासः । वेदनिन्दादिजन्यपापविशेषः । तानि च विष्णुना दर्शितानि, यथा, -- “यागस्थस्य क्षत्त्रियस्य वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्तर्व्वत्न्याश्चा- त्रिगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानमिति” ।) महापातक- सदृशपापविशेषः । तत् पञ्चत्रिंशत्प्रकारं, यथा, -- समुत्कर्षे मिथ्यावचनं १ तत् द्विविधं । आत्मगामि । असूयापूर्व्वकपरगामि च । राजगामि पैशुन्यं १ पितुर्मिथ्यादोषकथनं १ एतत्त्रयं ब्रह्महत्यासमं ॥ ३ वेदत्यागः । स तु अधीतवेदविस्मरणं । १ वेदनिन्दा १ कौटसाक्ष्यं १ तद्द्विविधं । ज्ञातस्याकथनं । मिथ्याकथनञ्च । सुहृद्बधः १ स तु ब्राह्मणव्यतिरिक्तमित्रबधः । ज्ञानपूर्व्वकाभ्यासेन गर्हितान्नस्य अर्थात् अन्त्य- जान्नस्य भक्षणं १ ज्ञानपूर्व्वकाभ्यासेन गर्हिताद्यस्य अर्थात् छत्रा- कादेर्भक्षणं १ एतत् षड्विधं सुरापानसमं ॥ ६ निक्षेपहरणं १ नरहरणं १ अश्वहरणं १ रजतहरणं १ भूमिहरणं १ हीरकहरणं १ मणिहरणं १ एतानि सप्त स्वर्णस्तेयसमानि ॥ ७ सपीण्डस्त्रीगमनं १ कुमारीगमनं १ अन्त्यजागमनं १ सख्युः स्त्रीगमनं १ औरसेतरपुत्त्रस्त्रीगमनं १ पुत्त्रस्यासवर्णस्त्रीगमनं १ एतानि षट् विमातृगमनसमानि ॥ ६ मातृष्वसृगमनं १ पितृष्वसृगमनं १ श्वश्रूगमनं मातुलानीगमनं शिष्यस्त्रीगमनं [] भगिनीगमन १ आचार्य्यभार्य्यागमनं १ शरणागतागमनं १ राज्ञीगमनं १ प्रव्रजितागमनं १ धात्रीगमनं १ साध्वीगमनं १ वर्णोत्तमागमनं १ एतानि त्रयोदश गुर्व्वङ्गना- गमनसमानि ॥ १३ इति प्रायश्चित्तविवेकसङ्ग्रहः ॥ ३५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-050-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें