🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:53:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुवासन
anuvāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुवासन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वस्त्रादी को सुगंधित करना । महकाना ।
२. सुश्रुत के अनुसार पिचकारी के द्बारा तरल औषध शरिर के भोतर पहुँचाना । वस्ति किया । एनिमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुवासः --सनं 1 Perfuming or scenting (in general,) with incense &c. --2 Perfuming clothes by dipping the ends. --3 (˚नः also) A syringe, clyster-pipe (Mar. पिचकारी); an oily enema or the operation itself; असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात् Suśr.; द्विधा वस्तिः परिज्ञेयो निरूहश्चानुवासनं । कषायाद्यैर्निरूहः स्यात् स्नेहाद्यैरनुवासनम् ॥ (अनुवसति अनुवासरं वा दीयते अनुवसन्नपि न दुष्यति अनुदिवसं वा दीयते इति अनुवासनः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0081-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुवासन न० अनु + वास--सोरभ्ये ल्युट् । धूपादिभिः सुर- भीकरणे, वैद्यौकोक्ते स्नेहाद्यैः वस्तिकर्म्मणि च । “द्विधा- वस्तिः परिज्ञेयो निरुहश्चानुवासनम् । कषायाद्यैर्निरुहः स्यात् स्नेहाद्यैरनुवासनम्” इति वैद्यकम् । अनुवसति, अनुवासरं दीयते वा पृ० । सुश्रुतोक्ते अनुवासनद्रव्ये पु० । तत्र यथाप्रमाणगुणविहितः स्नेहवस्तिविकल्पोऽनुवा- सनः पादावकृष्टः । अनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुदिवसं वा दीयत इत्यनुवासनः । तस्यापि विकल्पोऽर्द्धार्द्धमात्राव- कृष्टोऽपरिहार्य्यो मात्रावस्तिरिति” । “निरुहः शोधनो लेखी स्नेहनो वृंहणो मतः । निरुहशोधितान् मार्गान् सम्यक् स्नेहोऽनुगच्छति । अपेतसर्वदोषासु नाडीष्विव वहञ्जलम् । सर्वदोषहरश्चासौ शरीरस्य च जीवनः । तस्माद्धि शुद्धदेहस्य स्नेहवस्तिर्विधीयते” इति । “तत्रो- न्मादभयशोकपिपासारोचकाजीर्णाशपाण्डुरोगभ्रममदमूर्च्छा च्छर्दि--कुष्ठ--मेहोदर--स्थौल्यश्वासकासकण्ठशोषशोकोषसृष्ट- क्षतक्षीणचतुस्त्रिमासगर्भिणी दुर्बलाग्न्युत्सहा बालवृद्धौ च वातरोगाद्धते क्षीणा नानुवास्या नास्थापयितव्या उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः । असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात्” इति च सुश्रुतम् । अजादिवस्ति- चर्म्मधनवस्त्रादिनिर्मितेन (पिच्कारीति) प्रसिद्धयन्त्रेण धातुवैषम्यदोषनाशाय लिङ्गद्वारेण योनिद्वारेण वा दीय- मानं स्नेहादिद्रव्यमनुवासन इति वैद्यकप्रसिद्धिः । अधिकं वस्तिकर्म्मशब्दे वक्ष्यते । अनुवासनं प्रयोजनमस्य अनुप्रवच० छ । अनुवासनीयः अनुवासनहेतौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0185,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुवासनं, क्ली, (अनु + वास + सौरभ्ये भावे ल्युट् ।) स्नेहनं । धूपनं । इति हेमचन्द्रः ॥ स्नेहवस्तिः । यथा, -- “अथानुवासनं स्नेहवस्तिधूपनयोरपि” । इति मेदिनी ॥ “द्विधा वस्तिः परिज्ञेयो निरूहश्चानुवासनं । कषायाद्यैर्निरूहः स्यात् स्नेहाद्यैरनुवासनं” ॥ इति वैद्यकं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-051-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬