🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:12:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपोगंड
apogaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपोगंड वि॰ [सं॰]
१. सोलह वर्ष के ऊपर की अवस्थावाला ।
२. बालिंग ।
३. किशोर । शिशु [को॰] ।
४. अधिक या न्युन अंगवाला । विकलांग [को॰] ।
५. भयालु । भयभीत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पोगण्ड mfn. not under sixteen years of age, Mn. viii, 148
a child or infant, L.
timid, L.
flaccid, L.
having a limb too many or too few, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (56,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपोगंडः [अ-पोगंडः, or अपसि (वैध) कर्मणि गंडः त्याज्यः Tv.] 1 Having a limb too many or too few (redundant or deficient). --2 Not under 16 years of age; बाल आषोडशाद्वर्षात्पोगंडश्चापि संज्ञितः । Nārada; Ms. 8. 148; पोगंडः पंचमादब्दादर्वाक् च दशमाब्दतः । --3 A child or infant (किशोर, शिशु) --4 Very timid; --5 Wrinkled, flaccid. --6 One past 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0120-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपोगण्ड त्रि० अपसि कर्म्मणि गण्डः त्याज्यः । विकलाङ्गे “विकलाङ्गं हि सर्वत्र धर्म्मकार्य्येषु वर्ज्जयेदिति” स्मृत्तेः स हि वैधकर्म्मसु त्याज्यः । २ अतिभीरौ सोऽपि हि कर्ममात्रे त्याज्यः । अपसि अगण्डः अवीर इति वा तस्य कर्मणि अवीरत्वात्तथात्वम् । अपोजलमिव भङ्गियुक्तत्वात् गण्ड एकदेशोऽस्य । ३ त्रिबलियुते मध्यभागे बलीनामेव तस्य तरङ्गाकारत्वात् तथात्वम् । अपसि कर्मणि त्याज्यः गण्डः अपटुत्वात् पोगण्डः शिशुः न० त० । पोगण्डः पञ्चमादब्दादर्वाक् च दशमाब्दतैत्युक्ते पञ्चाब्दे बाले । पोगण्डभिन्नशिशोरेव तथात्वात् । “बाल आषोडशात् वर्षात् पोगण्दश्चेति शब्दयत” इति नारदोक्तपोगण्ड- भिन्ने ५ षोडशवर्षातीतवयस्के च “अजडश्चेदपोगण्डो [] विषये चास्य भुज्यते भग्नं तद्व्यवहारेण भोक्ता तद्द्रव्य- मर्हति” कात्या० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपोगण्डः, त्रि, (अपकृष्टकर्म्मणि वेदविहितकार्य्या- दन्यकर्म्मणि गण्डः उद्यतः, गडि उद्यमे + पचा- द्यच्, निपातनात् अपशब्दस्याकारस्य उकारः, अपसि कर्म्मणि गण्डः अतिभीरुत्वात् त्याज्यः ।) स्वभावतो न्यूनाधिकाङ्गविशिष्टः । तत्पर्य्यायः । पोगण्डः २ विकलाङ्गः ३ अङ्गहीनकः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ शिशुः । वलिभः । त्रिवलियुक्तः । इति मेदिनी ॥ अतिभीरुः । इति विश्वो हेम- चन्द्रश्च ॥ द्वे स्वभावतो न्यूनाधिकाङ्गे ऊनविंशत्य- ङ्गुलीकैकविंशत्यङ्गुलीकादौ जने वर्त्तते इत्यर्थः । विकलं स्वभावहीनं अङ्गमस्य विकलाङ्गः । अप- कृष्टं गच्छति अपोगण्डः । नाम्नीति गमेर्डः नि- पातनात् पस्य पोभावः । “अपोगण्डस्तु शिशुके विकलाङ्गे च भीरुके” । इति विश्वः ॥ निपातनादपस्यादिलोपे पोगण्डो- ऽपि । पोगण्डो विकलाङ्गे स्यादिति हलायुधः ॥ पोगण्डो विकलाङ्गकः । इति रत्नकोषः । इति तट्टीकायां भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-069-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें