🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:58:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अफल
aphala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फल न देने वाला (2.4.7) वन्ध्य · अवकेशी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अफल १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें फल नु हो । बिना फल का । फलहीन । निष्फल ।
२. व्यर्थ । निष्र्पयोजन । थ॰ — परमारथ स्वारथ साधन भय अफल सकल, नहि सिद्धि सई है ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ५२८ ।
३. बांझ । बंध्या ।
अफल २ संज्ञा पुं॰
१. झऊ का बृक्ष ।
२. बकारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-फल mf(आ)n. unfruitful, barren, RV. x, 97, 15, &c.
vain, unproductive, RV. x, 71, 5, &c.
deprived of virility, R. i, 49, 1 & 11
अ-फल m. Tamarix Indica
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (59,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अफल a. [न. ब.] 1 Unfruitful, fruitless, barren (lit. & fig.); ˚ला ओषधयः, ˚लं कार्यं &c. --2 Unproductive, useless, vain; यथा षंढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः Ms. 2. 158. --3 Deprived of virility, castrated; emasculated; अफलोहं कृतस्तेन क्रोधात्सा च निराकृता Rām. --लः 1 N. of a plant (झाबुक). --2 A goat. --ला The Aloe plant (घृतकुमारी); another plant ( भूम्यामलकी). --Comp. --आकांक्षिन्, --प्रेप्सु a. one who desires no reward (for his labours), disinterested; अफलाकांक्षिभिर्यज्ञः क्रियते ब्रह्मवादिभिः Mb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अफल त्रि० नास्ति फलं पुष्पप्रभवं धर्म्मप्रभवं सुखादिकं वा यस्य । १ बन्ध्ये फलकाले फलशून्ये (राँडावृक्षे) २ धर्मकार्यसुखादि- शून्ये ३ निष्फले च । “यथा षौण्डऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृ- चो’फल इति” मनुः । अफलं दानमाह ममुः “धूर्त्ते वन्दिनि मल्ले च कुवैद्ये कितवे शठे चाटचारणदासेषु दत्तं भवति निष्फलमिति” हारीतः । “अथासद्द्रव्यदानमस्वर्ग्यं दत्त्वा परितप्यते तर्ह्यदानमफलं यच्चोपकारिणे ददाति यच्च तन्मात्रं परिक्लिष्टं यच्च सोपधं ददाति अन्यश्रावितमल्पं यच्चापात्राय ददाति अनिष्टदानं स्रवति यच्च दत्त्वा प्रकीर्त्त्यते स्मयदानं यच्चाश्रद्धया ददाति क्रोधाद्राक्षसं यच्चाक्रुश्य ददाति दत्त्वा वा क्रोशति असत्कृतं पैशाचं यच्चावज्ञातं ददाति बावजानीते मुमूर्षोस्तामसं यच्चाप्रकृतो ददाति” । “एतैर्दानोपसर्गैरुपसृष्टं दानमप्रशस्तमस्वर्ग्य- मयशस्यमध्रुवफलं भवत्यल्पफलं वा रघु० (झाउ) । ४ झावुकवृक्षे पु० तस्य फलशून्यत्वात्तथात्वम् । नास्ति फलमिव वृषणावस्य । ५ इन्द्रे! स हि गौतमशापात् वृषणशून्योमेषवृषणश्चासीत् यथोक्तं रामायणे “नित्यं पुष्पफलोपेतैः पादपैरूपशोभिते ॥ स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहितो मुनिः । संवत्सरसहस्राणि बहूनि रघुनन्दन! ॥ तस्यान्तरं विदित्वाथ कामार्तस्त्रिदि- वेश्वरः । मुनिवेशधरो भूत्वा सोऽहल्यामिदमब्रवीत् ॥ ऋतुकालः प्रतीक्ष्योऽपि न प्रतोक्षे सुमध्यमे । संगमं शोघ्र- मिच्छामि पृथुश्रोणि! सह त्वया ॥ मुनिवेशधरं शक्रं सा ज्ञात्वापि परंतप! । मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकूतुह- तात्” इत्युपृक्रम्यः ॥ “सोऽपि दृष्ट्वैव देवेन्द्रं मुनिवेशधरं [] मुनिः ॥ दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत् । मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते! ॥ अकर्तव्यमिदं यस्मात्तस्मात् त्वं विफलो भव । गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना ॥ पेततुर्वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य राघव! । व्यथितः स तदा चासीद्धतौजा विफलीकृतः ॥ धर्षित- स्तपसोग्रेण कश्मलं चापि सोऽविशत्” इत्युक्त्वा । “गौतम क्रोधमुत्पाद्य सुरकार्यं चिकीर्षुणा ॥ अफलोऽहं कृतस्तेन क्रोधात् सा च निराकृता । शापदोषेण तेनास्य तपोविघ्नः कृतो मया ॥ तन्मां सुरगणाः! सर्वे! सर्षिसंघाः! सचारणाः । सुरकार्यार्थमफलं सफबं कर्तुमर्हथ ॥ शतक्र तोर्वचः श्रुत्वा देवा अग्निपुरोगमाः । ऊचुः पितृगणान् वाक्यमिदं तत्र समागतान् ॥ एष मेषः सवृषणःशक्रश्चा- वृषणीकृतः । अस्येमौ वृषणौ च्छित्त्वा महेन्द्राय प्रयच्छत ॥ अफलस्तु कृतो मेषः परां तुष्टिमुपैष्यति । भवतामुपयोगेन तच्चास्य सुमहत् फलम् ॥ तस्मान्मेषस्य वृषणौ च्छ्रित्त्वेमौ दातुमर्हत । इन्द्राय सुरकार्यार्थं विफलाय पितामहाः! ॥ श्रुत्वाथाग्निपुरोगाणां देवानां पितरो वचः । उत्कृत्य मेष- वृषणाविन्द्रायोपददुस्तदा ॥ ततःप्रभृति कावुत्स्थ! पितरः कव्यभोजिनः । अफलं भुञ्जते मेषं सफलं तु न भुञ्जते ॥ इन्द्रश्च मेषवृषणस्ततःप्रभृति राघव! गौतमस्य प्रभावेन बभूवामिततेजसः” रामा० ॥ ६ मेषे च तस्य वृषणेन शक्रवृषणकरणात्तस्य तथात्वम् नास्ति फलं यस्याः जाति- त्वेऽपि “फलान्नञ” इति पा० ग० अजादित्वात् टाप् । ७ घृतकुमार्य्याम् ८ भूम्याकल्याञ्च स्त्री तयोः फलशून्य- त्वात्तथात्वम् । फलं प्रयोजनम् ९ तच्छून्ये त्रि० । “अन्यथा ते वर्त्तमानस्याधर्म्मोभवतत्यफला च विद्या” सुश्रु० । “यथा षण्ड इत्यादि” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0268-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अफलः, त्रि, (नास्ति फलं वृक्षीत्पन्नं धर्म्मोत्पन्नं वा यस्य सः ।) विफलः । निष्फलः । इति हेमचन्द्रः ॥ फलकाले अनुत्पन्नफलकवृक्षः । तत्पर्य्यायः । बन्ध्यः २ अवकेशी ३ । इत्यमरः ॥ झावुकवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अफल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें