🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:08:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अबध्य
abadhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अबध्य वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ अबध्या]
१. न मारने योग्य । जिसे मारने उचित न हो ।
२. जिसे मारने का विधान न हो । जिसे शास्त्रानुसार प्राणदंड न दिया जा सके । जैसे—स्त्री, ब्राह्मण बालक आदि ।
३. जो किसी से न मरे । जिसे कोई मार न सके ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-बध्य mfn. unmeaning, nonsensical, L.
2. अ-बध्य See अ-वध्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (60,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अबध --ध्य See अवध-ध्य &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबध्य त्रि० बधमर्हति यत् न० त० । १ बधानर्हे प्राणवियोग फलकव्यापारो हिंसात्र बधः । “अबध्याञ्च स्त्रियं प्राहु- स्तिर्य्यग्योनिगतामपि” स्मृतिः । २ बधदण्डानर्हे ब्राह्मणे च “बधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने । तदङ्कच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसः । अविशेषेण सर्वेषामेष- दण्डविधिः स्मृतः । बधादृते ब्राह्मणस्य म बधं ब्राह्मणो- र्हति” मिता० स्मृतिः । “उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमौ । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणोव्रजेदिति” मनुः बन्ध--बा० क्यप् । ३ अयोग्यवाक्ये हे० मे० च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अबध्यं, त्रि, (हन्तुमयोग्यं हन् + अर्हाद्यर्थे कर्म्मणि यत्, “हनोवा बधच” इति बधादेशे । बधम- र्हति इति बध्यः, न बध्यः, नञ्समासः ।) अन- र्थकवाक्यं । बधायोग्यं । इति मेदिनी ॥ (“अबद्धाञ्च स्त्रियं प्राहुस्तिर्य्यग्योनिगतामपि” । [] इति स्मृतिः । बधदण्डायोग्ये ब्राह्मणे च, “बधः स्वर्व्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने” । “तदङ्कच्छेदैत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसः । अविशेषेण सर्व्वेषामेष दण्डविधिः स्मृतः ॥ बधादृते ब्राह्यणस्य न बधं ब्राह्मणोऽर्हति” ॥ इति मिताक्षरायां ।)
अबध्यं, त्रि, (बधमर्हति, यत्, ततो नञ्समासः ।) मारणानर्हं । बधायोग्यं । अनर्थकवाक्यं । इति विश्वमेदिन्यौ । यथा, -- [] “अबध्याञ्च स्त्रियं प्राहुस्तिर्य्यग्योनिगतास्वपि ।” शत्रुस्त्रीणामबध्यत्वमाह मत्स्यपुराणं । “किं त्वया न श्रुतं लोके अबध्याः शत्रुयोषितः” । इति प्रायश्चित्ततत्त्वं ॥ * ॥ आत्मन अबध्यत्वं यथा, -- “देही नित्यमबध्योऽयं देहे सर्व्वस्य भारत । तस्मात् सर्व्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि” ॥ इति श्रीभगवद्गीतायां २ अध्यायः ॥ * ॥ तद्बधे पापं यथा, -- “यावानबध्यस्य बधे तावान् बध्यस्य मोक्षणे । अधर्म्मोर्नृ पतेर्दृष्टोधर्म्मस्तु विनियच्छतः” ॥ इति मानवे ९ अध्याये २४९ श्लोकः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें