🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:45:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिजित्
abhijit
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-जित् mfn. victorious, VS. xv, 7
born under the constellation Abhijit, Pāṇ. iv, 3, 36, (cf. आभिजित)
अभि-जित् m. (त्) N. of a Soma sacrifice (part of the great sacrifice Gavām-ayana), AV.; ŚBr. &c.
N. of a son [Hariv.] or of the father [VP.] of Punarvasu
of Viṣṇu, L.
N. of a star (α Lyrae), L.
of the 20th (or 22nd) Nakṣatra, AV. &c.
the eighth Muhūrta of the day (about midday), Kauś. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (62,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिजित् a. [अभि-जि-क्विप्] 1 Victorious, conquering completely. --2 Helping in conquering completely. --3 Born under the constellation अभिजित् P. IV. 3. 36, see अभिजित --m. 1 N. of Viṣṇu. --2 N. of a sacrifice, part of the great sacrifice called गवामयन; Ms. 11. 75, also used for अतिरात्र q. v. --3 N. of a star; N. of one of the lunar mansions. --n. 1 The 8th Muhūrta of the day, midday (fit for a Śrāddha ceremony). --2 N. of a लग्न favourable to setting out. --Comp. --मुहूर्तः The 8th Muhūrta or period comprising 24 minutes before and 24 minutes after noon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0129-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजित् त्रि० अभिमुखीभूय जयति शत्रून् अभि + जि--क्विप् । १ अभिमुखीभूय शत्रुजयिनि । अभितो जयत्यनेन करणे क्विप् । २ सर्वतोजयसाधने “अभिजिता तेजसा तेजोजिन्व” य० १५, ७, “सर्व्वजयहेतुना तेजसा अन्नेन” वेददी० । “अभिजिदसि युक्तग्रावेन्द्राय” ता० ब्रा० “अभिजित् सर्वजयहेतुरसि” भा० । अभिजयति ऊर्द्धाधःस्थित्या अपराणि नक्षत्राणि कर्त्तरि क्विप् । “अभिजिन्नाम नक्ष्कत्र- मुपरिष्टेदाषाढानामधस्ताच्छ्रोणायाः” श्रुत्युक्ते ३ नक्षत्रभेदे इतरनक्षत्राणां स्वकक्षामात्रस्थितेस्तस्य च ऊर्द्ध्वाधःस्थित्या इतरनक्षजयित्वात् तथात्वम् । अतएव भागवते “नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायने ईश्वरयोजितानि सहाभि जिताऽष्टाविंशति” रित्युक्तम् । नक्षत्रचक्रस्य अश्विन्यादि- सप्तविंशतिनक्षत्रात्मकतया ज्योतिषे प्रसिद्धत्वेऽपि श्रुत्युक्ते- राषाढोपरिश्रवणाधःस्थाने अभिजिन्नामकं नक्षत्रचक्रा- नन्तर्गतमपि कर्म्मविशेषे फलविशेषार्थं ज्योतिषादौ स्वीकृ- तम् यथा” सप्त सप्त विलिखेत्तु रेखिकास्तिर्य्यगूर्द्ध्वमथ कृत्तिकादिकम् । लेखयेदभिजिता समन्वितं चैकरेख- कगखगेन बिध्यते । वैश्वस्य चतुर्थांशे श्रवणादौ लिप्ति काचतुष्के च । अभिजित् तत्स्थे खेटे विज्ञेया रोहिणी [] बिद्धा । ग्रहश्चेदेकरेखास्थो वेधः सप्तशलाकक” इति दीपिका ततश्च आषाढोपरिश्रवणाधोभागे तस्य स्थितावापि ऊनविंशकलात्मकत्वं कर्म्मविशेषार्थं कल्पितम् तत्र ग्रह- स्थित्या सप्तशलाकादिवेधवशात् विवाहादौ वर्ज्यता अनिष्टफलदायकत्वात् । श्रुतौ स्थानविशेषोक्तिस्तु तस्य स्थिति स्थानज्ञापनार्था अतएव सूर्य्यसिद्धान्ते “आप्यस्यैवाभिजित् प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणस्थितिरित्युक्तं व्याख्यातञ्चैतत् रङ्ग- नाथेन आप्यस्य पूर्व्वाषाढाया अवसाने, धनूराशौ विंशति- कलोनसप्तविंशतिभागे २६, ४० अभिजिद्योगतारा” इति एवञ्च दीपिकोक्ता ऊनविंशतिकलात्मकता कर्मविशेषार्था अतएव अष्टाविंशतिनक्षत्राभिप्रायेणैव वृहत्संहिताया- मष्टाविसंशतिर्नक्षत्राधीश्वरा उक्ताः “अश्वियसदहनकमलज- शशिशूलमृददितिजीवफणिपितरः । यौन्यर्यमदिनकृत्त्वष्टृ- पवनशक्राग्निमित्राश्च ॥ शक्रो निरृतिस्तोयं विश्वे ब्रह्मा हरिर्वसुर्वरुणः । अजपादोऽहिर्बुध्नः पूषा चेतीश्वरा भानाम्” ॥ तथा चाभिजितोब्रह्माधीश्वरः । अभिजयति इतरश्राद्धकालान् पाशस्त्येन, आभिमुख्येन पश्चिमाव- स्थितां छायां जयति प्राग्वर्त्तिनीं करोति वा क्विप् । पश्चिमवर्त्तिच्छायायाः पूर्व्ववर्त्तित्वसम्पादके पञ्चदशघाविभक्तदिनस्याष्टमे कुतपाह्वये श्राद्धप्रशस्ते ३ मुहूर्त्ते । “अपराह्णे तु संप्राप्ते अमिजिद्रोहिणो- दये । यदत्र दीयते जन्तोस्तदक्षयमुदाहृतमिति” मत्० पु० उक्तेस्तस्येतरापेक्षयाऽक्षयफलदातृत्वात्तथात्वम् । “कुतप- प्रथमभागे एकोद्दिष्टमुपक्रमेत् आवर्त्तनसमीपे वा” स्मृतेः “आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्य्यादारोहिणं बुधः” इत्युक्तेश्च तन्मूहूर्त्तस्यारम्भकालतया प्रशस्तत्वाच्च तथात्वम् । अभि- जयति शत्रून् गमनेनात्र आधारे” क्विप् । “मध्यं व्योमप्रयाते स्फुरदनलनिभे केशरे चार्कविम्बे छाया साध्वीव कान्ता प्रचलति पुरुषे यत्र तत्पादलग्ना । तावत् सौरेर्न दृष्टिः कुजकृतमशुभं नैव ऋक्षस्य योगः लक्ष्मी- मारोग्यसम्पत्क्षितिमथ युवतीं तत्र गन्ता लभेत” इति ज्योतिषोक्ते ४ यात्रालग्नभेदे च । यद्यपि “सर्वस्मिन् विधुपापयुक्तनुलवावर्द्धे निशाह्नोर्घटीत्र्यशं वै” इत्यादिना दिनार्द्धपूर्व्वापरस्थघटीत्र्यंसात्मक--२० पलस्य सर्वत्र वर्ज्यता तथापि यात्रायां विशिष्याभिधानात्तदपवादः । “ततः प्रभाते विमले मुहूर्त्तेऽभिजिति प्रभुः” राम
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिजित्, क्ली, (अभि + जि + क्विप् ।) दिवसस्या- ष्टममुहूर्त्तं । कुतपकालैति प्रसिद्धं ॥ यथा, -- “अपराह्णे तु संप्राप्ते अभिजिद्रोहिणोदये । यदत्र दीयते जन्तोस्तदक्षयमुदाहृतं” ॥ इति मत्स्यपुराणं ॥ नक्षत्रविशेषः । तत्तु तार- कात्रयात्मकशृङ्गाटकाकृति । उत्तराषाढायाः शेषपञ्चदशदण्डाः श्रवणायाः प्रथमदण्डचतुष्टयं एतदूनविंशतिदण्डात्मकमभिजिद्भवति ॥ इति ज्योतिषं ॥ तत्र जातफलं । “अतिसुललितकान्तिः सम्मतः सज्जनानां ननु भवति विनीतश्चारुकीर्त्तिः सुवेशः । द्विजवरसुरभक्तो व्यक्तवाङ्मानवः स्याद- [] भिजिति यदि सूतिर्भूपतिः स्वस्ववंशे” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-073-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें