🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिषव
abhiṣava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(मदिरा) बनाने की क्रिया (2.10.42) सन्धान
सोमरस निकालना (2.7.51) सुत्या · सवन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिषव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ में स्नान ।
२. मद्य खींचना । शराब चुवाना ।
३. सोमलता को कुचलकर गारना या निचोड़ना ।
४. सोमरस पान
५. यज्ञ ।
६. काँजी ।
७. स्नान । नहाना [को॰] ।
८. राजायारोहण ।
९. अधिकारप्राप्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-षव &c. See अभि-षु.
अभि-षव m. pressing out (the juice of the Soma plant), ĀśvŚr.; KātyŚr.
distillation, L.
religious bathing, ablution (preparatory to religious rites), L.
drinking Soma juice, sacrifice, L.
ferment, yeast, any substance producing vinous fermentation, L.
consecration, Dharmaś.
अभि-षव n. sour gruel, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (71,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिषव see under अभिषु.
अभिषवः [अभि-सु-अप्] 1 Extracting or pressing out the Soma juice. --2 Distillation or extraction (of liquors &c.). --3 Religious bathing, ablution preparatory to religious rites. --4 Bathing or ablution (in general); Ki. 3. 28. --5 Drinking the Soma juice. --6 A sacrifice in general. --7 Ferment, yeast; any substance producing fermentation. --8 A finger used in extracting Soma juice. (Nir.) --वं Sour gruel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0139-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिषव पु० अभि + सू--अप् । १ यज्ञाङ्गस्नाने, २ निष्पीडने, ३ सुरोत्पादनादिव्यापारे, ४ सोमलतापाने, ५ तत्कण्डने च “अद्र्यादानप्रभृति त्रिपर्य्यायानभिषवान् करोति” कात्या० १०, १, ४ । “निर्यात्य राजानमभिषुण्वन्ति व्याख्यातोऽभि- षव” इति कर्क० । “आप्यायनाभिषवाश्वदाभ्येषु च” कात्या० ७, ६, २८ । सर्वजित् महाव्रतः संवत्सरदीक्षः सप्ताहाभिषव- स्तिस्र उपसदः कात्या० “संवत्सरादूर्द्धं सप्ताहेऽतीतेऽभि- षवः सूत्या” कर्क० । ६ स्नाने । “जपोपवासाभिषवैर्मुनी- नाम्” किरा० । करणे अप् । ७ अङ्गुल्यामिति निरु० सोमकण्डनसाधनत्वात् तथात्वम् । आधारे अप् । ८ यज्ञे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0303,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिषवः, पुं, (अभि + सु + अप्, गुणः षत्वञ्च । यज्ञः । स्नानं । मद्यसन्धानं । तत्तु चिरस्थापित मदोत्पादकद्रव्यं । इति मेदिनी ॥ यज्ञस्नानं सोमलतापानञ्च । तत्पर्य्यायः । सूत्या २ सवनं ३ । इत्यमरः ॥ (“भवेदभिषवः स्नाने मद्ये सन्धानयज्ञयोः” । इति मेदिनी)
अभिषवं, क्ली, काञ्जिकं । इति हलायुधः ॥ काँजि इति भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-075-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें