🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:38:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्यंजन
abhyaṃjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्यंजन संज्ञा पुं॰ [सं॰ अभ्यञ्जन]
१. तैल आदि की मालिश ।
२. आँखों में सुरभा या अंजन लगाना ।
३. अंगराग । तैल आदि ।
४. मक्खन । नवनीत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-अञ्जन n. rubbing with unctuous substances, inunction (especially of the feet, once [BhP.] said of the hairs), KātyŚr.; Mn. &c.
unguent (used for rubbing the feet; cf. आञ्जन), ŚBr. &c.
(5) ornament, embellishment, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (75,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्यंजनं 1 Smearing the body with oily substances, inunction; Ms. 10. 91. --2 Smearing or anointing in general. --3 Applying collyrium to the eyelashes; Ms. 2. 211. --4 An oily substance; oil, unguent. --5 An ornament, decoration (Ved.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0143-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यञ्जन न० अभि + अन्ज--भावे ल्युट् । अभ्यङ्गशब्दार्थे “भोजनाभ्यञ्जनाद्दानात् यदन्यत् कुरुते तिलैः” मनुः । “ताम्बूलाभ्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विववर्जयेत्” शु० त० प्रचेताः । करणे ल्युट् । २ नेत्रादौ कज्वलादिदाने । ३ तत्साधने द्रव्ये । अभि + अन्ज--णिच् ल्युट् । अभ्यञ्जनसाधन- व्यापारे “अभ्यञ्जनं स्नापनञ्च गात्रोत्सादनमेव च । गुरु- पत्न्या न कार्य्याणि” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्यञ्जनं, क्ली, (अभि + अन्ज + कर्म्मणि ल्युट् ।) तैलं । इति हेमचन्द्रः ॥ अभ्यङ्गः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (तैलादिना शिरःसहितदेहमर्द्दनम् । “भोजनाभ्यञ्जनाद्दानात् यदन्यत् कुरुते तिलैः ॥ कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभ्यंजन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें