🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:57:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमुक्त
amukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमुक्त वि॰ [सं॰]
१. जो मुक्त या बंधनरहित न हो । बद्ध ।
२. जिसे छुटकारा न मिला हो । जो फँसा हो ।
३. जिसकां मोक्ष न हुआ हो ।
४. शस्त्र (छुरा, कटारी आदि) जो हाथी में पकड़कर चलाया जाय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मुक्त mfn. not loosed, not let go, not liberated from birth and death, not liberated from Rāhu, still eclipsed, Viṣṇus.
अ-मुक्त n. a weapon that is always grasped and not thrown (as a knife, a sword, &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (82,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमुक्त a. 1 Not loosened, not [] let go. --2 Not liberated from recurring birth and death, not having got final beatitude. --क्तं A weapon (a knife, sword &c.) that is always grasped and not thrown. --Comp. --हस्त a. one whose hand is not open or free (to give), sparing, stingy (in a bad sense); frugal, economical, prudent (in a good sense); सदा प्रहृष्टया भाव्यं व्यये चामुक्तहस्तया Ms. 5. 150.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0151-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमुक्त त्रि० न मुक्तः विरोधे न० त० । मुक्तभिन्ने १ बद्धे “सदा प्रहृष्टया भाव्यं व्यये चामुक्तहस्तया” मनुः । २ ससंसारबन्ध- युक्ते च न मुच्यते सर्व्वदा योधैः । हातछुरी) । ३ छुरिकाभेदे न०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमुक्तं, क्ली, (मुच् + क्तः, न मुक्तः विरोधे नञ्- समासः ।) छुरिकाविशेषः । इति हलायधः ॥ हातछुरी इति भाषा । मुक्तिरहिते अत्यक्ते च त्रि ॥ (अप्राप्तमोचनः । अस्वतन्त्रः । “अमुक्ता भवता नाथ मुहूर्त्तमपि सा पुरा” । इति साहित्यदर्पणे । “अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषसमुद्भवैः” । इति महाभारते । खड्गादिकं । यदुक्तम्, -- “खड्गादिकममुक्तञ्च नियुद्धं विगतायुधम्” । इति ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-085-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें