🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरस
arasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरस २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अ॰ अर्श] आलस्य । उ॰—नहिंन दुरत हरि प्रिय कौ परस । उपजत है मन को अति आनँद, अधरनि रँग, नैननि को अरस ।—सूर॰, १० ।२६५९ ।
अरस पु संज्ञा पुं॰ [अ अर्ब्श]
१. छत । पाटन ।
२. धरहरा । महल । उ॰—(क) मारु मारु कहि गारि दे, धिक गाइ चरैया । कंस पास ह्वै आइए कामरी ओढ़ैया । बहुरि अरस तैं आइ कै, तब अंबर लोजौ ।—सूर॰, १० ।३०३८ । (ख) अरस नाम है महल कौ, जहँ राजा बैठे । गारी दै दैसब उठे, भुज निज कर ऐठे ।—सूर॰ (शब्द॰) ।
३. आकाश । उ॰—चलकर महल निकट गिर पहुँचिय चढ़ रज अरस फरक धुज चाहि ।— र घु॰ रू॰ पृ॰ ११९ ।
४. मुसलमानों के मतानुसार सबसे ऊपरवाला स्वर्ग जहाँ खुदा रहता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-रस mf(आ)n. sapless, tasteless, NṛsUp.
not having the faculty of tasting, ŚBr. xiv
weak, effectless, having no strength, RV. i, 191, 16; AV.
अ-रस m. absence of sap or juice, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (87,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरस a. 1 Sapless, not juicy, tasteless, insipid. --2 Dull, flat. --3 Weak, having no strength, inefficacious. --सः No juice, absence of juice. --Comp. --आशः {1} eating sapless food. {2} maceration of the body. --आशिन् a. {1} eating sapless food. {2} macerating the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरस पु० अभावे न० त० । १ आस्वादाभावे । रस्यते आस्वाद्यते कर्म्मणि अच् । आस्वाद्यं मधुरादि न० त० । २ मघुरादिरसभिन्ने ३ अप्रकृष्टरसे । न० ब० । ४ रसशून्ये त्रि० “अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्” श्रुतिः ५ असारे त्रि० । “वृश्चिकस्यारसं विष- मरसं वृश्चिक! ते विषम्” ऋ० १, १९१, १६, “अरसम- सारमिति भा०” । रसं वेत्ति अच् न० त० । रसज्ञभिन्ने । “किमस्यानाम स्वादरसपुरुषानादरभरैः” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0353,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें