🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:47:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरुंतुद
aruṃtuda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरुंतुद १ वि॰ [सं अरुन्तुद]
१. मर्मस्थान को तोड़नेवाला । मर्म- स्पृक् । उ॰—अरुंतुद वाक्य कहतेहो अही तुम । —साकेत, पृ॰ ६२ ।
२. दु:खदायी ।
३. कठोर बात कहकर चित्त को दुखानेवाले परुषभाषी । यौ॰—अरुंतुदवचन ।
अरुंतुद २ संज्ञा पुं॰ शत्रु । वैरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरु-ं—तुद (mf(आ)n.) (Pāṇ. iii, 2, 35 and vi, 3, 67) ‘beating or hurting a wound’, causing torments, painful, Mn. ii, 161, &c.
अरुं-तुद See अरु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुंतुद a. [अरूंषि मर्माणि तुदति; अरुस्-तुद्, खश् मुमागमश्च P. III. 2. 35; VI. 3. 67] 1 Cutting or wounding the vital parts, inflicting wounds, corrosive, painful, sharp (fig. also); caustic; अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दंतिनः R. 1. 71; Ki. 14. 55; Śi. 2. 109. --2 Acrimonious, sour (disposition); Ms. 2. 161.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुन्तुद त्रि० अरूंषि मर्म्माणि तुदति तुद--खश् मुम् च । मर्म्मपीडके दुःखदायके “अरुन्तदमिवानालं नवबद्धस्य [] दन्तिनः” इति रघुः “नारुन्तुदः स्यादार्त्तोऽपि न परद्रोह- कर्मकृत्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुन्तुदः, त्रि, (अरूंषि मर्म्माणि तुदति, तुद् + खश् + मुम् च ।) मर्म्मपीडकः । तत्पर्य्यायः । मर्म्मस्पृक् २ । इत्यमरः ॥ (परुषः । कठोरः । श्रवणकटुः । “माकन्दं मकरन्दतुन्दिलममुं गा- हस्व काकः स्वयं कर्णारुन्तुदमन्तरेण रुणितं त्वां मन्महे कोकिलं” । इति भामिनीविलासे । मर्म्मपीडाकरः । हृदयग्रन्थिरूपमर्म्मस्थानस्पर्श- कारी । यथा, “नारुन्तुदः स्यादार्त्तोऽपि न परद्रोहकर्म्मधीः” । इति मनुः । “तीक्ष्णा नारुन्तुदा बुद्धिः कर्म्म शान्तं प्रतापवत्” । इति माघः “अरुन्तुदमिवालानमनिर्व्वाणस्य दन्तिनः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-097-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें