🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:27:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरुंधती
aruṃdhatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरुंधती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अरुन्धती]
१. वशिष्ठ मुनि की स्त्री ।
२. दक्ष की एक कन्या जो धर्म से ब्याही गई थी ।
३. एक बहुत छोटा तारा जो सप्तर्षि मंड़लस्थ वशिष्ठ के पास उगता है । विवाह में इसे वधू को दिखाने का विधान है । सुश्रुत के अनुसार जिसकी मृत्यु समीप होती है वह इस तारे को देख नहीं सकता ।
४. तंत्र के अनुसार जिह्वा । यौ॰—अरुंधतीजानि, अरुंधतीनाथ, अरुंधतीपति = वशिष्ट ऋषि । अरुंधती दर्शन न्याय = स्थूल से सूक्ष्म की ओर गमन । वि॰ दे॰ न्याय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-रुन्धती f. a medicinal climbing plant, AV.
the wife of Vasiṣṭha, R. &c.
the wife of Dharma, Hariv.
the little and scarcely visible star Alcor (belonging to the Great Bear, and personified as the wife of one of its seven chief stars, Vasiṣṭha, or of all the seven, the so-called seven Ṛṣis; at marriage ceremonies Arundhatī is invoked as a pattern of conjugal excellence by the bridegroom), ĀśvGṛ. &c.
N. of a kind of super natural faculty (also called kuṇḍalinī).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (88,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरुंधती [न रुंधती प्रतिरोधकारिणी] 1 A medicinal climbing plant. --2 N. of the wife of Vasiṣṭha; अन्वासितमरुंधत्या स्वाहयेव हविर्भुजं R. 1. 56. --3 The morning star personified as the wife of Vasiṣṭha; one of the Pleiades. --4 N. of the daughter of प्राचेतसदक्ष, one of the 10 wives of Dharma. [In mythology Arundhatī is represented as the wife of the sage [] Vasiṣṭha, one of the 7 sages. She was one of the 9 daughters of Kardama Prajāpati by Devahūti. She is regarded as the highest pattern of conjugal excellence and wifely devotion and is so invoked by the bridegroom at nuptial ceremonies. Though a woman she was regarded with the same-even more-veneration as the Saptarṣis; cf. Ku. 6. 12: तामगौरवभेदेन मुनींश्चापश्यदीश्वरः । स्त्री पुमानित्यनास्थैषा वृत्तं हि महितं सताम् ॥ cf. also Janaka's remarks in. U. 4. 10. She, like her husband, was the guide and controller of Raghu's line in her own department, and acted as guardian angel to Sītā after she had been abandoned by Rāma. It is said that Arundhatī (the star) is not seen by persons whose end has approached: cf. Suśruta: न पश्यति सनक्षत्रां यस्तु देवीमरुंधतीं । ध्रुवमाकाशगंगां च तं वदंति गतायुषं ॥; see H. 1. 76 also]. --5 The tongue (personified). --Comp. --जातिः, --नाथः, --पतिः N. of Vasiṣṭha, one of the seven Ṛṣis or stars in the Ursa Major --दर्शनन्यायः see under न्याय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0162-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुन्धती स्त्री न रुन्धती । १ रोधनाकारिकायां स्त्रियाम् २ वसिष्ठपत्न्याम् संज्ञात्वादव्युत्पन्नः “अन्वासितमरु- न्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम्” रघुः “आर्य्याप्यरुन्धती तत्र व्यापारं कर्त्तुमर्हति” “साक्षादिव तपःसिद्धिर्बभासे बह्व- रुन्धती” इति च कुमा० । सा च कर्द्दमप्रजापतेराकूत्या- मुत्पन्ना भाग० तपसा सिद्धा नक्षत्ररूपेण सप्तर्षि- स्थाने स्थिता । ३ तन्नामके नक्षत्रभेदे तत्स्थितिस्थानञ्च “प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीकाः । पूर्व्वे भागे भग- वान् मरीचिरपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् । तस्याङ्गिरास्ततो- ऽत्रिस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च । पुलहः क्रतुरिति भगवानामन्ना- नुक्रमेण पूर्वाद्याः । तत्र वसिष्ठं मुनिवरमुपाश्रितारुन्धता साध्वी” वृ० सं० ॥ विवाहकाले सैव पत्न्यै पत्या दर्श्यते “अरुन्धतीञ्ज रुन्धाहमस्मीति” गोभि० । “एवञ्च सप्तर्षि निकटवर्त्तिनीं सूक्ष्मां तारामरुन्धतीं रुन्धाहमस्सीति मात्रमन्त्रेण पश्येत्” सं० त० रघु० । अरुन्धती यथा पत्यौ अनुरक्ता एवमेवं त्वं मयि इत्यभिप्रायेण तद्दर्शनम् । आसन्नमृत्यवश्च तां न पश्यन्ति यथोक्तम् सुश्रुते । “न पश्यति सनक्षत्रां यस्तु देवीमरुन्धतीम्” ध्रुवमाकाशगङ्गां च तं वदन्ति गतायुषे” ४ दक्षकन्यारूपे धर्मस्य पत्नीभेदे । “ददौ स दश घर्माय” इत्युपक्रम्य “तासां नामानि मे शृणु” इति चोक्त्वा । “अरुन्धती वसुर्यामी लज्जा भानुर्मरुत्वती । सङ्कल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा च भारत! । धर्मपत्न्यो दश त्वेता इति” “पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्या- मजायत च” हरिव० । ५ जिह्वायाञ्च “अरुन्धतीं ध्रुवञ्चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आसन्नमृत्युर्नो पश्येच्चतुर्थं मातृ- मण्डलम्” इत्युक्त्वा तत्रारुन्धत्यादिशब्दानां पारिभाषिकत्वं दर्शितं यथा “अरुन्धती भवेज्जिह्वा ध्रुवोनासाग्नमुच्यते विष्णोः पदानि भ्रूमध्यं नेत्रेऽग्नौ मातृमण्डलम्” काशीखण्ड० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरुन्धती, स्त्री, (न रुन्धती ।) वशिष्ठपत्नी । तत्प- र्य्यायः । अक्षमाला २ । इति हेमचन्द्रः ॥ सा कर्दममुनिकन्या महासाध्वी । इति श्रीभागवतं ॥ आकाशे सप्तर्षिमध्ये वशिष्ठसन्निधौ तस्या उदयः । गतायुषस्तां नं पश्यन्ति । (यदुक्तं, -- “दीपनिर्व्वाणगन्धञ्च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीं । [] न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुषः” ॥ यथा च सुश्रुते, -- “न पश्यति स नक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीं । ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषं” ॥) सप्तपदीगमनानन्तरं जामाता मन्त्रं पाठयन् बधूं तां दर्शयति च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-097-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें