🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:44:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवगुंठन
avaguṃṭhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवगुंठन संज्ञा पुं॰ [सं॰ अवगुण्ठ] [वि॰ अवगुंठित]
१. ढँकना । छिपाना ।
२. रेखा से घेरना ।
३. पर्दा ।
४. घूँघट । बुर्का ।
५. झ़ाड़ु [को॰] ।
६. धार्मिक अनुष्ठआनों में प्रयुक्त अँगुलियों की एक मुद्रा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-गुण्ठन n. hiding, veiling, Mṛcch.; Kād.
(often कृतावगुण्ठन, ‘enveloped in’)
a veil, Sāh. &c.
a peculiar intertwining of the fingers in certain religious ceremonies, L.
sweeping, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (97,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवगुंठनं 1 The act of covering the head of women; hiding, veiling. --2 A veil (for the face); (fig. also); अवगुंठनसंवीता कुलजाभिसरेद्यदि S. D.; चांडालस्मिमिरावगुंठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ibid.; कृतशीर्षावगुंठनः Mu. 6; उत्सृष्टसत्पुरुषोचितलज्जावगुंठनानां Ve. 3; Mk. 4. 24; Śi. 5. 17. --3 A covering, mantle (in general). --4 A sweeping broom. --Comp. --मुद्रा [ अवगुंठनाय मुद्रा] a sort of religious ceremony; सव्यहस्तकृता मुष्टिर्दीर्घाधोमुखतर्जनी । अवगुंठनमुद्रेयमभितो भ्रमिता मता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0177-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवगुण्ठन न० अव + गुण्ठ--ल्युट् । योषितां २ शिरःप्रावरण क्रियायाम् । करणे ल्युट् । २ मुखाद्यच्छादने वस्त्रे । “अव- [] गुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेद्यदि” सा० द० “चण्डाल- स्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः” सा० द० । स्रस्तावगुण्ठपटक्षणललक्ष्यमाणः “माघः । ३ आच्छा- दनमात्रे च हुमित्यवगुण्ठनं कृत्येति” तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0418-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवगुण्ठनं, क्ली, (अव + गुण्ठ + ल्युट् ।) योषानना- वरकसरन्ध्रवस्त्रं । स्त्रीमुखाच्छादनवस्त्रं । घोम्टा इति ख्याता । इति शब्दरत्नावली ॥ मुद्राविशेषः । (“अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेद्यदि” । इति साहित्यदर्पणे । “जादे ! मुहुत्तअं मा लज्ज, अवणैस्सं दाव दे अवगुण्ठणम्” । इति शाकु- न्तले ।) मुद्राविशेषः । तथा च तन्त्रसारे । “सव्यहस्तकृता मुष्टिदीर्घाधोमुखतर्ज्जनी । अवगुण्ठनमुद्रेयमभितो भ्रामिता मता” ॥ धूल्यादिम्रक्षणं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें