🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:40:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवतार
avatāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवतार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उतरना । नीचे आना ।
२. जन्म । शरीरग्रहण । उ॰—(क) नव अवतार दीन्ह विधि आजू । रही छार भइ मानुष साजू ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) प्रथम दच्छ गृह तव अबतारा । सती नाम तब रहा तुम्हारा ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. पुराणों के अनुसार किसी देवता का मनुष्यादि संसारी प्रणियों का शरीर धारण करना ।
४. विष्णु का संसार में शरीर धारण करना । विशेष—पुराणानुसार विष्णु भगवान् के
२४. अवतार है ।—ब्रह्मा, वाराह, नारद, नरनारायण, कपिल, दत्तात्रेय, यज्ञ, ऋषभ, पृथु, मत्स्य, कूर्म, धन्वंतारि, मोहिनी, नृसिह, वामन, परशुराम, वेदव्यास, राम, बलराम, कृष्ण, बुद्ध, कल्कि, हंस और हयग्रीव, इनमें से १० अर्थात् मत्स्य, कच्छप, वराह, नुसिह, वामन, परशु- राम, राम, कृष्णा, बृद्ध और कल्किप्रधान माने जाते है ।
५. पु सृष्टि । शरीररचना । उ॰—कीन्हेसि धरनी सरग पतारू । कीन्हेसि बरन बरन अवतारू । —जायसी (शब्द॰) ।
६. अवतरण भूमि । उतरने का स्थान [को॰] ।
७. तालाब [को॰] ।
८. अनुवाद [को॰] ।
९. बिषयप्रवेश । आमुख । भूमिका [को॰] ।
१०. तीर्थ [को॰] ।
११. विशिष्ट व्याक्ति [को॰] ।
१२. उत्पत्ति । विकास [को॰] । मुहा.—अवतार लेना=शरीर ग्रहण करना । जन्म लेना । उ॰— अंसन्ह सहित मनुज अवतारा । लेइहउँ दिनकर बंस—उदारा ।— तुलसी (शब्द॰) । अवतार धरना= जन्म ग्रहण करना । उ॰— भुव की रक्षा करन जु कारण धरि वराह अवतार । पीछे कपिल रूप हरि धारयो कीन्हो सांख विचार ।—सूर (शब्द॰) पु अवतार करना पु= शरीर धारण करना । उ॰—अरुन असित सित वपु उनहार । करत जगत में तुम अवतार ।.....सूर (शब्द॰) । यौ॰—अवतारकथा । अवतारमंत्र = भगवान् से अवतार ग्रहण करने के लिये की गई प्रार्थना । अवतारवाद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-तार m. (Pāṇ. iii, 3, 120) descent (especially of a deity from heaven), appearance of any deity upon earth (but more particularly the incarnations of Viṣṇu in ten principal forms, viz. the fish tortoise, boar, man lion, dwarf, the two Rāmas, Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki, MBh. xii, 12941 seqq.)
any new and unexpected appearance, Ragh. iii, 36 & v, 24, &c., (any distinguished person in the language of respect is called an Avatāra or incarnation of a deity)
opportunity of catching any one, Buddh.
a Tīrtha or sacred place, L.
translation, L.
(acc. with √ लभ्, ‘to get an opportunity’), Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (99,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवतारः [अव-तॄ करणे घञ्] 1 Descent, alighting; descending or going down into; (fig.) accepting, resorting to; पाखंडिपथावतारः Dk. 47; advent, setting in; वसंतावतारसमये Ś. 1. --2 Form, manifestation; मत्स्यादिभिरवतारैरवतारवता वताऽवतावसुधां Śaṅkara. --3 Descent of a deity upon earth, incarnation in general; कोप्येष संप्रति नवः पुरुषावतारः U. 5. 34; धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवांगवान् R. 10. 84; ऋष्यवतारोयं नृपतिः Ks. 7. 18. --4 An incarnation of Viṣṇu; विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासंकटे Bh. 3. 95. There are ten incarnations of Viṣṇu; the following verse from Gīt. describes them; वेदानुद्धरते जगन्निवहते भूगोलमुद्बिभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्च्छयते दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥. मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥. --5 Any new appearance, growth, rise; नवावतारं कमलादिवोत्पलम् R. 3. 36; परीवादनवावतारः 5. 24; यौवनावतारे K. 289; Ve. 3; Śānti. 2. 26; 3. 14; Ks. 8. 30. --6 Any distinguished person (who, in the language of respect, is called an अवतार or incarnation of a deity). --7 Aiming at [] an object. --8 A landing-place; रुद्धे गजेन सरितः सरुषावतारे Śi. 5. 33. --9 A sacred bathing-place. --10 Translation. --11 A pond, tank. --12 Introduction, preface. --13 Crossing; ˚रं लभ् to gain one's object (with gen.) --Comp. --कथा account of an अवतार, N. of a chapter in शंकरविजय. --मंत्रः the prayer causing the descent of a deity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0181-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवतार पु० अव + तृ करणे घञ् । १ तीर्थे, (पुष्करिण्यादेः सोपा- नपद्धतौ) “रुद्धे गजेन सरितः सरुषाऽवतारे” माघः । भावे घञ् । २ प्रादुर्भावे “नवावतारं कमलादिवोत्पलम्” मा भूत्परीवादनवावतारः” इति च रघुः ३ देवानामंशावेशवशेन प्रादुर्भावे च । “अवताराह्यसंख्येया” इत्युक्तेः तेषां बहुत्वेऽपि प्राधान्याद्दशैव विष्णोरवतारा शास्त्रप्रसिद्धाः यथा “मत्स्य “कूर्म्मोवराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च रामश्चबुद्धः कल्की च ते दश” पुरा० मुण्डमालायां तु प्रकृतेरेव एते अवताराउक्ताः “प्रकृतिर्विष्णुरूपात्र पुंरूपश्च महेश्वरः । एवं प्रकृतिभेदेन भेदास्तु प्रकृतेर्दश । कृष्णरूपा कालिका स्यात् रामरूपा च तारिणी । वगला कूर्म्ममूर्त्तिः स्यात् मीनो धूमावती भवेत् । छिन्नमस्ता नृसिंहः स्याद्वराहश्चैव भैरवी । सुन्दरी जामदग्न्यः स्यात् वामनो भुवनेश्वरो । कमला [] बौद्धरूपा स्यात् मातङ्गी कल्किरूपिणी । स्वयं भगवती काली कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । स्वयं च भगवान् कृष्णः काली- रूपोऽभवद् ब्रजे” । भागवते १ स्क० तु प्राधान्यतः अन्येऽप्यव- तारा उक्ताः यथा “लीलावतारानुरतोदेवतिर्य्यङ्नरादिषु” इत्युपक्रम्य । “जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः । संभृतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया । यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः । नाभिह्रदाम्बुजादासी द्व्रह्मा विश्वसृजां पतिः । यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितोलोक विस्तरः । तद्वै भगवतोरूप विशुद्ध सत्वमूर्ज्जितम् । पश्य- न्त्यदोरूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्र मूर्द्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् । एत- न्नानावताराणां निधानं वीजमव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्गरादयः । स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गभाश्रितः । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्य्यमखण्डितम् १ । द्वितीयस्तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेशः शौकरं वपुः २ । तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्म्यं कर्म्मणां यतः ३ । तुर्य्ये धर्म्म- कलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्च- रन्तपः ४ । पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्ण्णंयम् ५ । षष्ठमत्रेरपत्य- त्वं वृतः प्राप्तोऽनुसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादा- दिभ्य उचिवान् ६ । ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत सतामाद्यैः सुरगणैरपात् स्वायम्भुवान्तरम् । ७ अष्टमे मेरु- देव्यान्तु नाभेर्जात उरुक्रमः । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्व्वा- श्रमनमस्कृतम् ८ । ऋषिभिर्याचितोभेजे नवमं पार्थिवं वपुः । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनयः स उशत्तमः ९ । रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषान्तरसंप्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्या मपाद्वैवस्वतं मनुम् १० । मुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दरा- चलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः ११ । धान्व- न्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च १२ । अपाययत् सुरा- नन्यान्मोहिन्याऽमोहयत् स्त्रिया १३ । चतुर्द्दशं नार- सिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कट- कृद्यथा १४ । पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः । पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् । १५ । अवतारे पोडगमे पश्यन् धर्म्मद्रुहोनृपान् । त्रिसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रामकरोन्महीम् १६ । ततः सप्तदशे जातःसत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः । १७ । नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्य्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि [] चक्रे वीर्य्याण्यतःपरम् १८ । एकोनविंशेविंशति मे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवतारः, पुं, (अव + तॄ + करणे घञ् ।) अवतरणं । पुष्करिण्यादिः । तीर्थः । इति मेदिनी ॥ (सोपान- पद्धतिः । प्रस्तावना । आभासः । उपक्रमणिका । यथा । “दूरे गुरुप्रथितवस्तुकथावतारः” । इति शान्तिशतके ।) देवानां विशेषतोविष्णोर्मूर्त्त्यन्तरेण पूर्णांशावेशरुपेण पृथिव्यामवतरणं । अवतारास्त्र- संख्येयाः तेष्वेते प्रसिद्धाः । ब्रह्मा १ वराहः २ नारदः ३ नरनारायणौ ४ कपिलः ५ दत्तात्रेयः ६ यज्ञः ७ ऋषभदेवः ८ पृथुः ९ मत्स्यः १० कूर्म्मः ११ धन्वन्तरिः १२ मोहिनी १३ नृसिंहः १४ वामनः १५ परशुरामः १६ वेदव्यासः १७ रामः १८ बलरामः १९ कृष्णः २० बुद्धः २१ कल्की २२ ॥ इति श्रीभागवते ॥ यथा, -- “सएव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्य्यमखण्डितं ॥ द्वितीयन्तु भवायास्य रसातलगतां महीं । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेशः शौकरं वपुः ॥ तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्मं कर्म्मणां यतः ॥ तुर्य्ये धर्म्मकला सर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तपः ॥ पञ्चमः कपिलोनाम सिद्धेशः कालविप्लुतं । प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयं ॥ षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्य्यज्ञोऽभ्यजायत । स यामाद्यैः सुरगणैरपात् स्वायम्भुवान्तरं ॥ अष्टमे मेरुदेव्यान्तु नाभेर्जात उरक्रमः । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्व्वाश्रमनमस्कृतं ॥ ऋषिभिर्य्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तमः ॥ रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसंप्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुं ॥ सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलं । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः ॥ धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत् सुरानन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितं । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ [] पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः । पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपं ॥ अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रामकरोन्महीं ॥ ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्य्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्य्याण्यतः परं ॥ एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरत् भरं ॥ ततः कलौ संप्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषां । बुद्धोनाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः ॥ अवतारा ह्यसंख्येया हरेः सत्वनिधेर्द्विजाः । यथा विदासिनः कुल्याः सरसःस्युः सहस्रशः ॥ ऋ षयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्व्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः ॥ एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयं । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे” ॥ इति श्रीभागवते १ स्कन्धे ३ अध्यायः ॥ (दश- अवतारा एव प्रधानतया प्रसिद्धाः । ते च यथा, -- “मत्स्यः कूर्म्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च रामश्च बुद्धः कल्की च ते दश” ॥) (आविर्भावः । जन्म । उत्पत्तिः । यथा, -- “अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम्” । इति रघुः । अपसारणं । हरणं । यथा, -- “भूमेर्भारावताराय ब्रह्मणाप्रार्थितः पुरा । स एव जातो भवने कौशल्यायां तवानघ” ॥ इति अध्यात्मरामायणे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-124-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवतार" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें