🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:28:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवनेजन
avanejana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवनेजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धोना । प्रक्षालन ।
२. श्राद्ध में पिंड़दान की वेदी पर बिछाए हुए कुशों पर जल सोंचने का संस्कार ।
३. भोजन के बाद का आचमन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-नेजन mf(ई)n. washing, serving for washing (the feet), BhP.
अव-नेजन n. ablution (of hands [ŚBr.] or feet [Mn. ii, 209; BhP.])
water for washing (hands [AV. xi, 3, 13] or feet, cf. पादावन्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (100,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवनेजनं 1 Washing, ablution; न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् Ms. 2. 209. --2 Washing off, ablution. --3 Water for washing, foot-bath; आपः पादावनेजनीः Ait. Br. --4 Sprinkling water on the darbha grass at a Śrāddha ceremony.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0183-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवनेजन न० अव + निज--ल्युट् । १ प्रक्षाखने “न कुर्य्याद्गुरु पुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम्” मनुः । श्राद्धे पिण्डदानार्थ मास्तृतकुशस्य जलेन सेकरूपे २ संस्कारभेदे च । “दक्षि- णस्थितप्रागग्रकुशमूलमध्याग्रेषु मात्रादिभ्यस्तदुत्तरं मध्य- स्थितप्रागग्रकुशमूलमध्याग्रेषु पित्रादिभ्यस्तदुत्तरं स्थित प्रागग्रकुशमूलमध्याग्रेषु मातामहादिभ्यः प्राङ्मुखेना वनेजनं कर्त्तव्यम्” कृत्यप्रदीप्रः । रघुनन्दनेन मातृप- क्षोनादृत इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0429,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवनेजनं, क्ली, (अव + निज् + ल्युट् ।) पिण्ड- [] दानार्थमास्तृतकुशोपरि जलसेचनं यथा ब्रह्म- पुराणम्, -- “सपुष्पं जलमादाय तेषां पृष्ठे पृथक् पृथक् । अप्रदक्षिणं नेनिज्यात् गोत्रनामानुमन्त्रितं ॥ पितुरवनेजनं मूलदेशे पितामहप्रपितामहयोस्तु अवनेजनं मध्यदेशाग्रदेशयोः । मातामहादीना- मप्येवं । इति । पिण्डोपरि जलसेचनं । यथा ब्रह्मपुराणं, -- “ततो दर्भेषु विधिवत् सम्मार्ज्य च करन्ततः । प्रक्षाल्य च जलेनाथ त्रिराचम्य हरिं स्मरेत् । “तेभ्यः संस्रवपात्रेभ्यो जलेनैवावनेजनं । दत्त्वात्र पितरश्चेति पठेच्चोदङ्मुखस्थितः” ॥ इति च श्राद्धतत्त्वं ॥ (प्रक्षालनं । “न कुर्य्यात् गुरुपुत्त्रस्य पादयोश्चावनेजनम्” । इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-126-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें