🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:38:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवांतर
avāṃtara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवांतर १ वि॰ [सं॰ अवान्तर]
१. अंतर्गत ।
२. मध्यवर्ती । बीज का
३. दूसरा । गौण । अन्य [को॰] ।
अवांतर २ संज्ञा पुं॰ मध्य । भीतर । बीच । यौ.—अवांतर दिशा = बीच की दिशा । विदिशा । अवांतर देश = दो देशों का मध्यवर्ती स्थान । अवांतर भेद= अंतर्गत भेद । भाग का बाग । अवांतर वाक्य = महावाक्य के मध्य में आनेवाला वाक्य या सार्थक शब्दसमूह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवान्तर mfn. intermediate, TS.; ŚBr.
respectively different, respective (generally said with regard to two things only), Vedāntas.; Sāh. &c., (अम् ind. differently from (abl.)), MaitrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (107,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवांतर a. [अवगतमंतरं मध्यं प्रा. स.] 1 Situated or standing between; see compounds. --2 Included, involved. --3 Subordinate, secondary. --4 Not closely connected, extraneous, extra. --Comp. --दिश्, --दिशा an intermediate quarter (such as the आग्नेयी, ऐशानी, नैरृती and वायवी). --देशः a place situated between (two others), an intermediate region.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0193-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवान्तर त्रि० अवगतमन्तरं मध्यम् प्रा० स० । १ प्रधानान्त- पातिनि अङ्गादौ, २ सामान्यस्य विशेषे ३ प्रसङ्गागते च “इयं फलश्रुतिः निःश्रेयसपरमपुरुषार्थ साधनपरा भवति किन्तु वहिर्मुखानां मोक्षविवक्षयाऽवान्तर कर्मफलैः कर्मसु रुच्यर्थतो- त्पादनमात्रम्” श्रीधरः । यथा “पिब निम्बं प्रदास्यामि खलु ते खण्डलड्डुकान् । पित्रैवमुक्तः पिबति तिक्तमप्यतिबा- लकः” पुरा० । “तएतामवान्तरां दीज्ञामपश्यन्” शत० ब्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवान्तरं, त्रि, (अवगतमन्तरं मध्यम् । प्रादिस- मासः ।) प्रधानान्तःपाति । इयं फलश्रतिर्न श्रेयः- परमपुरुषार्थसाधनपरा न भवति । किन्तु वहि- र्मुखानां मोक्षविवक्षया अवान्तरकर्म्मफलैः कर्मसु रुच्युत्पादनमात्रं । यथा भैषज्ये औषधे रुच्युत्पादनं । यथा, -- “पिब निम्बं प्रदास्यामि खलु ते खण्डलड्डुकान् । पित्रैवमुक्तः पिबति तिक्तमप्यतिबालकः” ॥ “अत्र तिक्तनिम्बादिपानस्य न खलु खण्डादिलाभ- एव प्रयोजनं किन्त्वारोग्यं तथा वेदोऽप्यवान्तर- फलैः प्रलोभयन् मोक्षायैव कर्म्माणि विधत्ते” इति मलमासतत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-130-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें