🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:14:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवारणीय
avāraṇīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवारणीय १ वि॰ [सं॰]
१. जो रोका म जा सके । बेरोक । अनिवार्य ।
२. जिसका अवरोध म हो सके । दूर न हो सके ।
३. जो आराम न हो । असाध्य ।
अवारणीय २ संज्ञा पुं॰ सुश्रुत के अनुसार रोग का वह भेद जो अच्छा न हो । असाध्य रोग । विशेष— यह आठ प्रकार है- वात, प्रेमेह, कुष्ठ, अर्श, भगंदर, अश्मरी, सूढगर्भ और उदररोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-वारणीय mfn. (√ 1. वृ), not to be stopped or kept back, not to be warded off, unrestrainable, (as water), MBh. i, 693
(as a weapon), MBh. iv, 2112 and v, 1888; Kathās.
‘not to be remedied, incurable’ i.e. treating of incurable sicknesses, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (107,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवारणीय a. 1 Unable to be warded off (as enemies). --2 Treating of incurable diseases.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0193-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवारणीय त्रि० न वारणीयः वारयितुमशक्यः । वारयि- तुमशक्ये १ रिपुप्रभृतौ २ रोगादौ च । अवारणीयाश्च रोगाः सुश्रुते दर्शिता यथा “अथातोऽवारणीयमध्यायं व्यांख्यास्यामः । उपद्रवैस्तु ये जुष्टा व्याधयो यान्त्यवा- र्य्यताम् । रसायनाद्विना वत्स! तान् शृण्वेकमना मम ॥ वातव्याधिः प्रमेहश्च कुष्ठमर्शोभगन्दरः । अश्मरी मूढगर्भश्च तथैवोदरमष्टमम् ॥ अष्टावेते प्रकृत्यैव दुश्चि- कित्स्या महागदाः ॥ प्राणमांसक्षयश्वासतृष्णाशोषवमि- ज्वरैः ॥ मूर्च्छातिसारहिक्कामिः पुनश्चैतैरुपद्रुताः । वर्ज्जनीया विशेषेण भिषजा सिद्धिमिच्छता ॥ शूलं सुप्तत्वचं भग्नं कम्पाध्माननिपीडितम् । नरं रुजार्त्तिमन्तञ्च वातव्या- धिर्व्विनाशयेत् ॥ यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव वा । पिडकापीडितं गाढं प्रमेहो हन्ति मानवम् ॥ प्रभिन्नं प्र- स्रुताङ्गञ्च रक्तनेत्रं हतस्वरम् । पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं ह- न्तीह कुष्ठिनम् ॥ तृष्णारोचकशूलार्त्तमतिप्रस्रुतशोणितम् । शोफातिसारसंयुक्तमर्शोव्याधिर्व्विनाशयेत् ॥ वातमूत्रपुरी- षाणि क्रिमयः शुक्रमेव च । भगन्दरात् प्रस्रवन्ति यस्य तं परिवर्ज्जयेत् ॥ प्रशूननाभिवृषणं रुद्धमूत्रं रुगन्वितम् । [] अश्मरी क्षपयत्याशु सिकताशर्करान्विता ॥ गर्भकोष- परासङ्गो मक्कल्लो योनिसंवृतिः । हन्यात् स्त्रियं मूढ- गर्भेयथोक्ताश्चाप्युपद्रबाः ॥ पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोफातिसार- पीडितम् । विरिक्तं पूर्य्यमाणञ्च वर्ज्जयेदुदरार्दितम् । यस्ताम्यति विसंज्ञश्च शेते निपतितोऽपि वा । शीतार्दितोऽ- न्तरुष्णश्च ज्वरेण म्रियते नरः ॥ यो हृष्टरोमा रूक्षाक्षो हृदि संघातशूलवान् । नित्यं वक्त्रेण चोच्छस्येत् तं ज्वरो हन्ति मानवम् ॥ हिक्काश्वासपिपासार्त्तं मूढं विभ्रान्तलोच- नम् । सन्ततोच्छ्वासिनं क्षीणं नरं क्षपयति ज्वरः ॥ आविलाक्षं प्रताम्यन्तं निद्रायुक्तमतीव च । क्षीणशोणित- मांसञ्च नरं क्षपयति ज्वरः ॥ श्वासशूलपिपासार्त्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम् । विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ॥ शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्द्ध्वश्वासनिपीडितम् । कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम् ॥ श्वासशूल- पिपासान्नविद्वेषग्रन्थिमूढताः । भवन्ति दुर्बलत्वञ्च गुल्मि- नोमृत्युमेष्यतः ॥ आध्मानं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृड- न्वितम् । रुजाश्वाससमाविष्टं विद्रधिर्न्*आशयेन्नरम् ॥ पाण्डु- दन्तनखो यश्च पाण्डुनेत्रश्च मानवः । पाण्डुसङ्घातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ॥ लोहितं छर्दयेद्यश्च बहुशो- लोहितेक्षणः । रक्तानाञ्च दिशां द्रष्टा रक्तपित्ती विनश्यति ॥ अवाङ्मुखस्तून्मुखो वा क्षीणमांसबलो नरः । जागरिष्णु- रसन्देहमुन्मादेन विनश्यति ॥ बहुशोऽपस्मरन्तन्तु प्रक्षीणं चलितभ्रुवम् । नेत्राभ्याञ्चविकुर्व्वाणमपस्मारो विनाशयेत्” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0450-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें