🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:27:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अहिपूतन
ahipūtana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अहिपूतन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ अहिपूतना] बच्चों को होनेवाला एक रोग [को॰] । विशेष— इसमें बच्चों को पानी सा दस्त आता है । गुदा से सदा मल बहा करता है । गुदा लाल बनी रहती है । धोने पोछने से खुजली उठती और फोड़े निकलते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहि—पूतन, m. or अहि—पूतना, f. sores on the hinder part of the body (of children), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (125,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहिपूतन न० सुश्रुतोक्ते क्षुद्ररोगभेदे यथा “समासेन चतु- स्त्रिंशत् क्षुद्ररोगा भवन्ति” इत्युपक्रम्य “निरुद्धगुदोऽहिपूतनं वृषणकच्छूर्गुदभ्रं शश्चेति” तान् गणयित्वा” “शकृन्मूत्र- [] समायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् । स्विन्नस्यास्नाप्यमानस्य कण्डूरक्त कफोद्भवा । कण्डूयनात्ततः क्षिप्रंस्फोटाः स्रावश्च जायते । एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम्” इति तस्य लक्षणाद्युक्तम् । अस्य स्त्रीत्वमपि ॥ “धात्र्याः स्तन्यं शोधयित्वा बाले साध्याहिपूतना” । “पटोलपत्रत्रिफला- रसाञ्जनविपाचितम् । पीतं घृतं नाशयति कृच्छ्रामप्यहिपूत- नाम्” “चिकित्सन् मुष्क कच्छूञ्चाप्यहिपूतनपानवत्” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहिपूतनः, पुं, क्षुद्ररोगविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् । स्विन्ने वा स्वाप्यमानस्य कण्डूरक्तकफोद्भवा ॥ कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते । एकीभूतं व्रणं घोरं तं विद्यादहिपूतनं” ॥ * ॥ तच्चिकित्सा यथा भावप्रकाशे, -- “तत्र संशोधनैः पूर्व्वं धात्रीस्तन्यं विशोधयेत् । त्रिफलाखदिरक्वाथैर्व्रणानां क्षालनं हितं ॥ शङ्खसौवीरयष्ठ्याह्वैर्लेपः कार्य्योऽहिपूतने” । इति (रुग्विनिश्चयटीकाकृता विजयेन व्याख्याप्रसङ्गतो भोजवचनं यदाहृतं तद्यथा, -- यदुक्तं । “दुष्टस्तन्यस्य पानेन मलस्याक्षालनेन च । कण्डूदाहरुजावद्भिः पिडकैश्च समाचितः ॥ अहिपूतनः सम्भवति यथादोषञ्च दारुणः” ॥ इति सनिदानलक्षणसम्प्राप्तिकं चिकित्सितं वाभ- टेन वा यदुक्तं तद्यथा, -- “मलोपलेपात् स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः । ताम्रोव्रणोऽन्तःकण्डूमान् जायते भूर्य्युपद्रवः ॥ केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्येऽहिपूतनं । प्रष्टारुर्गुदकुन्दञ्च केचिच्च तमनामिकं” ॥ * ॥ चिकित्सा । “तत्र धात्र्याः पयःशोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः । १ शृतशीतञ्च शीताम्बु-युक्तमन्तरपानकं ॥ २ सक्षौद्रतार्क्ष्यशौलेन व्रणं तेन च लेपयेत् । ३ त्रिफलावदरीप्लक्षत्वक्-क्वाथ-परिषेचितं ॥ ४ कासीश-रोचना-तुत्थ-मनोह्वालरसाञ्जनैः । ५ लेपयेदम्लपिर्ष्टैर्वा चूर्णितैर्वावचूर्णयेत् ॥ ६ सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः । ७ सारिवाशङ्खनाभिभ्यामशनस्य त्वचोऽथवा” ॥ ८ ॥ * ॥ चक्रपाणिसंग्रहे तु ॥ “पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचितं । पीतं घृतं नाशयति कृच्छ्रामप्यहिपूतनां” ॥ पटोलाद्यघृतं ॥ * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-160-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें