🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:41:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आकालिक
ākālika
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आकालिक mfn. (fr. आ-कालम्) lasting until the same time on the following day, Mn. iv, 103 seqq.; Gaut.
2. आकालिक mf(ई)n. (fr. अ-काल) not happening in the right time, unexpected, Mṛcch.; Kum. iii, 34, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (126,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकालिक a. [अकाले भवः ठञ्] (की f.) 1 Momentary, transitory; Ms. 4. 103, 105; आकालिकः स्तनयित्नुः; आकालिकी विद्युत्, उत्पत्त्यनंतरंविनाशिनीत्यर्थः P. V. 1. 114. --2 Unseasonable, premature, untimely; आकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम् Ku. 3. 34; Mk. 5. 1. --की Lightning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0221-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकालिक त्रि० अकाले भवं ठञ् । १ असमयोत्पन्ने वस्तुनि । स्त्रियां ङीप् “आकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्ति” मिति कुमारः । समानकालौ आद्यन्तौ यस्य समानकालस्य आकलडादेशः [] इकञ्च नि० इति मल्लि० । २ आशुविनाशिनि, आद्यन्त- योरभावात्, । आकालं व्याप्नोति ठञ् । ३ पूर्व्वदिवसे यत्समये उत्पत्तिः परेद्युस्तत्समयपर्य्यन्तव्यापके काले “आकालिकमनध्यायमेतेष्विति” “एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि” “आकालिकमनध्यायं विद्यात् सर्व्वाद्भुतेषु च” इति च मनुः । आशुविनाशित्वात् ४ विद्युति स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकालिकं, त्रि, (समानकालौ आद्यन्तौ यस्य । “आकालिकडाद्यन्तवचने” इति समानकालस्या- कालादेशः । इकट् प्रत्ययश्च निपातनात् । यद्वा अकाले भवम् । अकाल + ठञ् ।) क्षणध्वंसि । इति धरणिः ॥ समानकालीनजन्मविनाशशाली । इति संक्षिप्तसारः ॥ अकालसम्भवं । आरम्भ- कालात् तत्सजातीयकालस्थायि । निमित्तं काल- मारभ्य परेद्युर्यावत्कालः स एव कालस्तावदकाल- [] स्तत्र भवः । इति तिथितत्त्वं ॥ (यथा मनौ ४ । १०५ (“एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि” । “तपस्विनः स्थानुवनौकसस्ता- माकालिकीं वीक्ष्य मधुप्रवृत्तिम्” ॥ इति कुमारसम्भवे ३ । ३३ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-162-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें