🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:35:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आखु
ākhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चूहे के और नाम (2.5.14) उन्दुरु · मूषक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आखु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूसा । चूहा । यौ॰—आखुकर्णपर्णीका, आखुकर्णी, आखुपर्णिका आखुपर्णी =
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-खु m. a mole, RV. ix, 67, 30; VS. &c.
a mouse, rat
a hog, L.
a thief, L.
the grass Lipeocercis Serrata, L.
आ-खु (उस्), f. a she-mole or she-mouse, Pāṇ. iv, 1, 44, Sch.
आ-खु See आ-ख.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (129,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आखुः [आखनतीत्याखुः, आखण्-डु Uṇ. 1. 33] 1 A mouse, rat, mole; अत्तुं वांछति शांभवो गणपतेराखुं क्षुधार्तः फणी Pt. 1. 159. --2 A thief. --3 A hog. --4 A spade. --5 A miser; विभवे सति नैवात्ति न ददाति जुहोति न तमाहुराखुं. --6 The grass Lipeocercis Serrata (देवताड). --Comp. --उत्करः a mole-hill. --उत्थ a. produced from a mouse. --(त्थः) [आखूनामुत्थानं P. III. 2. 4 Vārt.] the rising or appearance of rats, a swarm of rats. --करीषं a mole-hill. --कर्णपर्णिका, --पर्णिका, --कर्णी, --पर्णी the plant Salvinia Cucullata Roxb. --गः, --पत्रः, --रथः, --वाहनः epithets of Gaṇeśa (whose vehicle is a rat); तमाखुपत्रं राजेंद्र भज माज्ञानदायकं Subhāṣ. --घातः a Śūdra or a man of low caste and profession; (lit.) rat-catcher or killer. --पाषाणः {1} a kind of mineral. {2} a loadstone. --भुज्, --भुजः a cat. --विषहा a kind of grass ( देवताडवृक्ष, देवतालीलता) considered as a remedy for a rat's bite.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0225-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आखु पु० आ + खन--डु । १ मूषिके, २ चौरे, ३ शूकरे च । कर्म्मणि डु । ४ देवताडवृक्षे । “विभवे सति नैवात्ति ने ददातिजुहोति न । तमाहुराखु” मित्युक्तलक्षणे ५ कृपणे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आखुः, पुं, (आङ् + खन + कुः ।) मूषिकः । इत्यमरः ॥ (यथा नीतिशतके । “कृत्वाखुविर्वरं स्वयं निप- तितो नक्तं मुखे भोगिनः” ।) शूकरः । चौरः । [] इति हेमचन्द्रः ॥ देवताडवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ (आखुमांसगुणा यथा, -- (“आखोर्मांसं सपदि बहुधा खण्डखण्डीकृतं यत्तैले पाच्यं द्रवति निरतं यावदेतन्न सम्यक् । तत्तैलाक्तं वसनमनिशं योनिभागे दधाना, हन्ति ब्रीडाकरभगफलं नात्र सन्देहबुद्धिः” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-165-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें