🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आगम
āgama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आगम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अवाई । आगमन । आमद । उ॰—श्याम कह्यो सब सखन सों लवहु गोधन फेरि । संध्या को आगम भयो ब्रज तँन हाँकौ हेरि ।—सूर (शब्द॰) ।
२. भविष्य काल । आनेवाला समय ।
३. होनहार । भवितव्यता । संभा- वना । उ॰—आइ बुझाइ दीन्ह पथ तहाँ । मरन खेल कर आगम जहाँ ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ ९८ । यौ॰—आगमजानी । आगमज्ञानी । आगमवक्ता । क्रि॰ प्र॰—करना = ठिकना करना । उपक्रम बाँधना । जैसे,— यह नहीं कहते कि चंदा इकट्ठा करके तुम अपना आगम कर रहे हो । उ॰—मैं राम के चरनन चित दीनों । मनसास वाचा और कर्मना बहुरि मिलन को आगम कीनों ।—तुलसी (शब्द॰) ।—जनाना=होनेहार की सूचना देना । उ॰— कबहुँ ऐसा विरह उवावै रे । प्रिय बिनु देखे जिय जावै रे । तौ मन मेरा धीरज धरई । कोई आगम आनि जनावै रै ।-दादू (शब्द॰) ।—बाँधना=आनेवाली बात का निश्चय करना । जैसे,—अभी से क्या आगम बाँधते हो; जब वैसा समय आवेगा तब देखा जायगा ।
४. समागम । संगम । उ॰—अरुण, श्वेत सित झलक पलक प्रति को बरनै उपमाइ । मुन सरस्वती गंगा जमुना मिलि आगम कीन्हों आइ ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. आमदनी । आय । जैसे,—इस व्रष उनका आगम कम और व्यय अधिक रहा । यौ॰—अर्थागम ।
६. व्याकरण में किसी शब्दसाधन में वह वर्ण जो बाहर से लाया जाय ।
८. उत्पत्ति ।
८. योगशास्त्रनुसार शब्दप्रमाण ।
९. वेद । उ॰—आगम निगम पुरान अनेका । पढ़े सुने कर फल प्रभु एका ।—मानस, ८ । ४९ ।
१०. शास्त्र ।
११. संत्र शात्र ।
१२. नीतिशास्त्र । नीति ।
१३. संत्रशास्त्र का वह एंग जिसमें सृष्टि, प्रलय, देवताओं की पूजा, उनका साधन, पुरश्चरण और चार प्रकार का ध्यानयोग होता है ।
१४. प्रवाह । धारा [को॰] ।
१५. ज्ञान [को॰] ।
१६. संपति की बृद्धि [को॰] ।
१८. सिद्धांत [को॰] ।
१८. नदी का मुहाना ।
१९. (व्याकरण में) प्रकृति और प्रत्यय [को॰] ।
२०. सड़क या मार्ग की यात्रा । [को॰] ।
२१. लिखित प्रमाणपत्र [को॰] ।
आगम २ वि॰ [सं॰] आनेवाला । आगामी । उ॰—दरसन दियो कृपा करि मोहन बेग दियो वरदान । आगम कल्प रमण तुव ह्वै है श्रीमुख कही बखान ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-गम mf(आ)n. coming near, approaching, AV. vi, 81, 2; xix, 35, 3
आ-गम m. (ifc. f(आ). ) arrival, coming, approach, R. &c.
आ-गम m. origin, Mn. viii, 401; R. &c.
appearance or reappearance, MBh. ii, 547
course (of a fluid), issue (e.g. of blood), Mn. viii, 252; Suśr.
income, lawful acquisition (of property, अर्थ, धन, वित्त, द्रविण), Mn.; MBh. &c.
reading, studying, Pat.
acquisition of knowledge, science, MBh.; Yājñ. &c.
a traditional doctrine or precept, collection of such doctrines, sacred work, Brāhmaṇa, Mn. xii, 105; MBh. &c.
anything handed down and fixed by tradition (as the reading of a text or a record, title-deed, &c.)
addition, Nir. i, 4
a grammatical augment, a meaningless syllable or letter inserted in any part of the radical word, Prāt.; Pāṇ. Comm.
N. of a rhetorical figure
आ-गम n. a Tantra or work inculcating the mystical worship of Śiva and Śakti.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (129,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आगमः 1 Coming, arrival, approach, appearance; लतायां पूर्वलूनायां प्रसूनस्यागमः कुतः U. 5. 20; Śi. 1. 30; अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवंत्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयंते Bg. 8. 18; R. 14. 80; Pt. 3. 48; Ms. 8. 401; so व्यसन˚, अंधकार˚ &c. --2 Acquisition; एषोऽस्या मुद्राया आगमः Mu. 1; Ś. 6 this is how I came by this ring; Dk. 139; वेदानामागमः K. 18; विद्यागमनिमित्तं V. 5. --3 Birth, origin, source; आगमापायिनोऽ नित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत Bg. 2. 14 coming and going, of short birth or duration, transient; आगमः काव्यामृतरसानां K. 5. --4 Addition, accumulation, acquisition (of wealth); अर्थ˚, धन˚ &c. --5 Flow, course, current (of water); Ms. 8. 252, 9. 281; रक्त˚, फेण˚. --6 A voucher or written testimony; see अनागम. --7 Knowledge; शिष्यप्रदेयागमाः Bh. 2. 15; प्रज्ञया सदृशागमः आगमैः सदृशारंभः R. 1. 15; यस्यागमः केवलजीविकायै M. 1. 17; Y. 2. 212, 92. --8 Supply of money, income, revenue. --9 Lawful acquisition of anything; आगमोपे बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो Y. 2. 27, 28. --10 Increase of property. --11 A traditional doctrine or precept, a sacred writing or scripture, Śāstra; अनुमानेन न चागमः क्षतः Ki. 2. 28, 5. 18; परिशुद्ध आगमः 2. 33; K. 55, 337. --12 The study of Śāstras, sacred knowledge or learning. --13 Science, a system of philosophy; सांख्यागमेनेव प्रधानपुरुषोपेतेन K. 51; बहुधाप्यागमैर्भिन्नाः पंथानः सिद्धिहेतवः R. 10. 26. --14 The [] Vedas, the sacred scripture; न्यायनिर्णीतसारत्वान्निरपेक्षमिवागमे Ki. 11. 39. --15 The last of the four kinds of proof, recognized by the Naiyāyikas (also called शब्द or आप्तवाक्य, the Vedas being so regarded). --16 An affix or suffix. --17 The addition or insertion of a letter; भवेद्वर्णागमाद्धंसः Sk. --18 An augment; इडागमः. --19 Theory (opp. प्रयोग); चतुःषष्टिकलागमप्रयोगचतुरः Dk. 120. --20 --(मः, --मं) A work inculcating the mystical worship of शिव and शक्ति, a Tantra; आगतं पंचवक्त्रात्तु गतं च गिरिजानने । मतं च वासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते ॥ Śabdak. --21 The mouth of a river. --Comp. --आवर्ता N. of the plant Targia Involucrata Lin. (वृश्चिकाली). --निरपेक्ष a. independent of a voucher. --नीत a. studied, read, examined. --रहित a. {1} without a voucher. {2} devoid of Śāstras. --वृद्ध a. advanced in knowledge, a very learned man; प्रतीप इत्यागमवृद्धसेवी R. 6. 41. --वेदिन् a. {1} knowing the Vedas. {2} learned in Śāstras. (--m.) an epithet of Śankarāchārya's preceptor Gauḍapāda. --साक्षेप a. supposed by a voucher.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0226-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आगम पु० आ + गम--घञ् । १ आगतौ २ प्राप्तौ ३ उत्पत्तौ च “आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत!” गीता, आगम्यते प्राप्यतेऽनेन करणे घञ् । ४ सामाद्युपाये “आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृ- शोदयः” रघुः आगम्यते स्वत्वभनेन । स्वत्वप्रापके ५ क्रयप्रतिग्रहादौ “आगमोनिष्फलस्तत्र भुक्तिःस्तोकापि यत्र नो” या० स्मृतिः “अनागमन्तु यो भुङ्क्ते बहून्य- ब्दशतान्यपि” स्मृतिः” यादशागमस्व प्रामाण्यं तन्नि- रूपितम् मिता० । “भोगमात्रस्य स्वत्वव्यभिचारात् कीदृशोभोगः प्रमाणमित्यत आह । “आगमोऽभ्यधिकोभो- गाद्विना पूर्व्वेक्रमागतात्” या० स्वत्वहेतुः प्रतिग्रहक्रेयादि- रागमः । स भोगादभ्यधिकोबलीयान् स्वत्वबोधने० भोग- स्यागमसापेक्षत्वात् । यथाह नारदः । “आगमेन विशुद्धेन भोगोयाति प्रमाणताम् । अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नैव गच्छतीति” । न च भोगमात्रात्स्वत्वावगमः परकीय- स्याप्यपहारादिनोपभोगसम्भवात् । अतएव “भोग तु केवलं- यस्तु कीर्त्तयेन्नागमं क्वचित् । भोगच्छलापदेशेन विज्ञेयः स तु तस्कर” इति स्मर्य्यते । अतश्च सागमोदीर्घकालो निरन्तरो निराक्रोशः प्रत्यर्थिप्रत्यक्षश्चेति पञ्चविशेषणयुक्तो भोगः प्रमाणमित्युक्तम्भवति । तथा च स्मर्य्यते । “सागमो दीर्घकालश्चाविच्छेदोऽन्यरवोज्झितः । प्रत्यर्थिसन्निधानश्च परिभोगोऽपि पञ्चधेति” । क्वचिच्चागमनिरपेक्षस्यापि भोगस्य प्रामाण्यमित्याह । विना पूर्व्वक्रमागतादिति । [] पूर्व्वेषां पित्रादीनां त्रयाणां क्रमः पूर्बक्रमस्तेनागतो यो भोग- स्तस्माद्विना आगमोऽभ्यधिक इति सम्बन्धः । स पुनरागमाद- भ्यधिकः आगमनिरपेक्षः प्रमाणमित्यर्थः तत्राप्यागमज्ञान- निरपेक्षो न सत्त्वनिरपेक्षः सत्ता तु तेनैवावगम्यत इति बोद्ध- व्यम् । विना पूर्व्वक्रमागतादित्येतच्च स्मार्त्तकालप्रदर्शनार्थम् । “आगमोऽभ्यधिकोभोगादिति” च स्मार्त्तकालविषयम् । अतश्च स्मरणयोग्येकाले योग्यानुपलब्ध्यागमाभावनिश्चयसम्भवादा- गम ज्ञानसापेक्षस्यैव भोगस्य प्रामाण्यम् । स्मार्त्ते तु काले योग्यानुपलब्ध्यभावेनागमाभावनिश्चयासम्भवादागमज्ञान निरपेक्ष एव सन्ततो भोगः प्रमाणम् । एतदेव स्यष्टीकृत- ङ्कात्यायनेन । “स्मार्त्तेकाले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिरिष्यते स्मार्त्तेत्वनुगमाभावात् क्रमात् त्रिषुरुषागता” । स्मार्त्तश्च कालो वर्षंशतपर्य्यन्तः “शतायुर्वै पुरुष इति” श्रुतेः । अनु- गमाभावादिति योग्यानुपलब्ध्यभावेनागमाभावनिश्चया- भावादिति । अतश्च वर्षशताधिको भोगः सन्ततोऽप्रतिरवः प्रत्यर्थिप्रत्यक्षश्चागमाभावे चानिश्चिते अव्यभिचारादाक्षि- प्तागमः स्वत्वं गमयति । स्मार्त्तेऽपि कालेऽनागमस्मृति- परम्परायां सत्यां न भोगः प्रमाणम् । अतएव “अनागमन्तु यो भुङ्क्ते बहून्यब्दशतान्यपि । चौरदण्डेनतम्पापन्दण्डयेत्- पृथिवीपति” रित्युक्तम् । न चानागमन्तु यो भुङ्क्तैत्येकवचन- निर्द्देशाद्बहून्यब्दशतान्यपीत्यपिशब्दप्रयोगात् प्रथमस्य पुरुषस्य निरागमे चिरकालोपभोगेऽपि दण्डविधानमिति मन्तव्यं द्वितीये तृतीये वा पुरुषे निरागमस्य भोगस्य प्रामाण्यप्रस- ङ्गात् नचैतदिष्यते “आदौ तु कारणन्दानं मध्ये भुक्तिस्तु सागमेति” नारदस्मरणात् । तस्मात् सर्वत्र निरागमोपभोगे “अनागमन्तु योभुङ्क्त इत्येतद्द्रष्टव्यम् यदपि “अन्यायेनापि यद्भुक्तं पित्रा पूर्बतरैस्त्रिभिः । न तच्छक्यमपाहर्त्तुं क्रमात्त्रि- पुरुषागतमिति” । पित्रा सह पूर्बतरैस्त्रिभिरिति योज्यम् । तत्रापि क्रमात् त्रिपुरुषागतमित्यस्मार्त्तकालोपलक्षणम् । त्रिपुरुषविवक्षायामेकवर्षाभ्यन्तरेऽपि पुरुषत्रयातिक्रमसम्भ- वाद्द्वितीये वर्षे निरागमस्य भोगस्य प्रामाण
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आगमं, क्ली, (आङ् + गम + अच् ।) तन्त्रशास्त्रं । अस्यार्थः । यथा तन्त्रशास्त्रं ॥ “आगतं पञ्चवक्त्रात्तु गतञ्च गिरिजानने । मतञ्च वासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते” ॥ इति (एतल्लक्षणं यथा, -- “सृष्टिश्च प्रलयश्चैव देवतानां तथार्च्चनं । साधनञ्चैव सर्व्वेषां पुरश्चरणमेव च ॥ षट्कर्म्मसाधनं चैव ध्यानयोगश्चतुर्विधः । सप्तमिर्लक्षणैर्युक्तं त्वागमं तद्विदुर्बुधाः” ॥ इति यथा रघुवंशे । १० । २६ ॥ “बहुधाप्यागमैर्भिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः”)
आगमः, पुं, (आ + गम् + अच् ।) शास्त्रमात्रं ।) (“आगमादिव तमोपहादितः सम्भवन्ति मतयो भवच्छिदः” । इति किराते । ५ । २२ ।) आगमनं । इति मे- दिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ (अर्थादीनामागमः । यथा, नीतिशतके ७३ श्लोके । “नित्यव्यया प्रचुरनित्य- धनागमा च” । इति । प्राप्तिः । उपार्जनम् । “नाधर्म्मेणागमः कश्चिन्मनुष्यान् प्रति वर्त्तते” । इति मनुः ॥) साक्षिपत्रादिः । इति व्यवहारमातृका ॥ प्रकृति- प्रत्ययानुपघाति कार्य्यं । इति व्याकरणं ॥ (शास्त्र- ज्ञानं । श्रुतवत्ता । यथा, “आकारसदृशप्रज्ञः प्रज्ञया सदृशागमः” । इति रघुवश १ म सर्गे १५ । यथा च रघौ १४ । ८० । “तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-165-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आगम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें